Go rulaganya setlhopha sa puisano ya Setswana mo dikgaisano
Mo sekolong sa junior secondary, morutabana wa Setswana o tlhopha setlhopha sa baithuti ba le 6 go ya kgaisano ya puisano (debate) kwa dikgaisanong tsa kgaolo. Setlhopha se na le baithuti ba le 3 ba ba buang Setswana thata mo gae, le ba le 3 ba ba ithutang Setswana jaaka puo ya bobedi. Nako ya go ipaakanyetsa ke beke e le 1 fela, mme go na le dipuisano tse pedi tsa boitlhabololo tsa metsotso e le 40 ka beke. Setlhopha se tshwanetse go bua ka setlhogo: 'Go ithuta ka Setswana go botlhokwa go gaisa go ithuta ka Sekgoa.' Morutabana o lemoga gore baithuti ba ba ithutang Setswana jaaka puo ya bobedi ba tshoga go bua fa pele ga batho mme ba dirisa mafoko a Sekgoa fa ba sa itse lefoko la Setswana.
1. Morutabana a ka rulaganya jang dipuisano tsa boitlhabololo tsa beke e le 1 gore baithuti botlhe ba nne le seabe, a akantse pharologanyo ya bokgoni jwa puo? Neela ditsela tse pedi tse di tlhalositsweng sentle.
Read the worked answer
Ntlha ya ntlha, morutabana a ka dirisa mokgwa wa go bapisa baithuti ba ba nang le bokgoni jo bo farologaneng ka diphetogo tsa mafoko. Ka mohlala, mo puisanong ya ntlha, baithuti ba ba ithutang Setswana jaaka puo ya bobedi ba ka nna batsayakarolo ba ba rulaganyang dintlha (point of information) mme ba bua mafoko a le mmalwa fela a ba a ipaakanyeditseng pele. Seno se ba thusa go nna le boikanyego mme go sa ba imele ka puo e e raraaneng. Ntlha ya bobedi, morutabana a ka rulaganya dipuisano ka go farologanya dikarolo: ntlha ya ntlha e nne ya go ithuta mafoko le dikai tsa setlhogo, mme ya bobedi e nne ya go bua ka nako e e lekanyeditsweng. Fa baithuti ba ithuta mafoko a a botlhokwa pele, ba tla kgona go a dirisa fa ba bua. Seno se thusa gore baithuti botlhe ba nne le seabe sa nnete, e seng fela go leba. Morutabana o tshwanetse go ba fa mafoko a a botlhokwa a setlhogo pele ga dipuisano, mme a ba kgothatse go dirisa Setswana fela mo dipuisanong tsa boitlhabololo, a sa ba otlhaye ka diphoso tse dinnye tsa puo. Ka jalo, dipuisano tse pedi di tla nna le bokgoni jwa go aga boikanyego le bokgoni jwa puo ka nako e e khutshwane.
2. Morutabana o lemoga gore baithuti ba dirisa mafoko a Sekgoa fa ba sa itse lefoko la Setswana. Tlhalosa gore morutabana a ka rarabolola bothata jono jang ka mokgwa wa go ruta, mme o neele dikai tse pedi tsa mafoko a Sekgoa a a ka fetolelwang.
Read the worked answer
Bothata jono bo ka rarabololwa ka go ruta mafoko a Setswana ka mokgwa wa go a bapisa le mafoko a Sekgoa a baithuti ba a itseng. Morutabana a ka dira lenane la mafoko a a tlwaelegileng a Sekgoa a a dirisiwang mo dipuisanong, mme a fa baithuti mafoko a Setswana a a tshwanang le one, mmogo le dikai tsa go a dirisa mo dipolelong. Ka mohlala, lefoko la Sekgoa 'important' le ka fetolelwa ka 'botlhokwa', mme 'example' le ka fetolelwa ka 'sekai'. Morutabana a ka ba fa dipolelo tse di leng motlhofo tse di dirisang mafoko ano, mme a ba kgothatsa go a dirisa mo dipuisanong tsa boitlhabololo. Gape, morutabana a ka rulaganya tsela ya go thusa ka nako ya puisano: fa mongwe a sa itse lefoko, a ka botsa ka Setswana, mme ba bangwe ba ka thusa. Seno se aga mokgwa wa go ithuta mmogo. Morutabana a ka nna a kwala mafoko a a dirisitsweng thata a Sekgoa mme a a ruta ka tlhamalalo pele ga puisano e e latelang. Ka go dira jalo, baithuti ba ithuta mafoko a maleba mme ba a dirisa ka boikanyego, mme ba fokotsa go dirisa Sekgoa fa ba bua Setswana.