I85PREP
⌘ K
Kerala SSLC Sanskrit Oriental study materials
Kerala SSLC Sanskrit Oriental study resources

Kerala SSLC Sanskrit Oriental practice questions

One question at a time. Build your Kerala SSLC Sanskrit Oriental understanding.

First 50 of 200 questions. Each one lists the choices, the correct answer, and an explanation. The checker at the top of this page saves progress in this browser when it is available.

Continue in the practice tool above to load more questions, 50 at a time.

Question 1Prescribed prose (gadya) - comprehension and explanation

गद्यांशम् अधिकृत्य उत्तरं वद - 'एकदा मार्गे कष्टेन गच्छन्तं वृद्धं दृष्ट्वा सः हस्तेन तम् अवलम्ब्य गुरुकुलं प्रति अनयत्।' अत्र 'कष्टेन' इति पदस्य समीचीनः अर्थः कः?

  1. सुखेन
  2. हर्षेण
  3. दुःखेन Correct answer.
  4. वेगेन

Explanation

The noun kaṣṭa denotes pain, hardship or difficulty, and its third-case form kaṣṭena means 'with difficulty, laboriously'. In this gadya sentence it describes the manner of the old man's walking, so duḥkhena alone fits the context. The other three adverbs describe comfort, joy or speed, each of which contradicts the picture of a frail man struggling along the road.

Question 2Prescribed prose (gadya) - comprehension and explanation

गद्यांशे 'सः प्रातःकाले नदीतीरं गत्वा स्नाति स्म' इति वाक्यम् अस्ति। अत्र 'गत्वा' इति पदं कं कृत्प्रत्ययं दर्शयति?

  1. क्त्वा Correct answer.
  2. शतृ
  3. क्तवतु
  4. ल्यप्

Explanation

Gatvā is formed from the root gam by adding the kṛt suffix ktvā, which is used when the root carries no preverb. When a preverb does precede the root, the substitute lyap (-ya) is compulsory instead. Ktavatu and śatṛ build declined participles such as gatavān and gacchan, not an indeclinable form like gatvā.

Question 3Prescribed prose (gadya) - comprehension and explanation

गद्यांशम् अधिकृत्य - 'एकदा मार्गे कष्टेन गच्छन्तं वृद्धं दृष्ट्वा सः हस्तेन तम् अवलम्ब्य गुरुकुलं प्रति अनयत्।' अनेन वाक्येन विद्यार्थी वृद्धाय कथं साहाय्यम् अकरोत् इति ज्ञायते?

  1. औषधं दत्तवान्
  2. धनं दत्तवान्
  3. हस्तेन नीतवान् Correct answer.
  4. भोजनं दत्तवान्

Explanation

The gerund avalambya ('having taken hold of, supporting') joined with hastena shows that the student gave physical support and led the old man towards the gurukula. Comprehension answers must be drawn only from words actually used in the gadya passage. No gift of money, medicine or food appears anywhere in the sentence, so those forms of help are inferences the text does not licence.

Question 4Prescribed prose (gadya) - comprehension and explanation

गद्यांशे 'सः प्रतिदिनं नदीतीरं गत्वा स्नाति स्म' इति उक्तम्। अत्र 'नदीतीरम्' इति पदस्य समीचीनः विग्रहः कः?

  1. नद्याः तीरम् Correct answer.
  2. नद्याः तीरं यस्य
  3. नद्यां तीरम्
  4. नदी च तीरं च

Explanation

Nadītīra means 'the bank of the river', so the first member stands in the sixth case and the compound is a ṣaṣṭhī-tatpuruṣa with the vigraha nadyāḥ tīram. The other three vigrahas belong to different samāsas and give different senses. Dvandva would require 'nadī ca tīraṃ ca', a locative tatpuruṣa 'nadyāṃ tīram', and a bahuvrīhi 'nadyāḥ tīraṃ yasya' - none of which means a river bank.

Question 5Prescribed prose (gadya) - comprehension and explanation

गद्यांशे 'अतिवृष्ट्या सस्यानि नष्टानि अभवन्, तथापि सः धैर्यं न त्यक्तवान्' इति पठ्यते। अत्र 'तथापि' इति अव्ययेन किं सूच्यते?

  1. कारणम्
  2. फलम्
  3. आज्ञा
  4. विरोधः Correct answer.

Explanation

Tathāpi is made of tathā plus api and means 'even so, nevertheless'; it signals a contrast between the destruction of the crops and the farmer's unbroken courage. Causal, resultant and imperative meanings are carried by other words, such as yataḥ, ataḥ and the imperative mood. Recognising the force of such indeclinables is essential for explaining gadya sentences accurately.

Question 6Prescribed prose (gadya) - comprehension and explanation

गद्यांशे 'सः परिश्रमेण क्षेत्रे कार्यं करोति स्म' इति वाक्यम्। अत्र 'परिश्रमेण' इति पदं कस्मिन् कारके वर्तते?

  1. करणे Correct answer.
  2. कर्तरि
  3. अधिकरणे
  4. सम्प्रदाने

Explanation

The third-case ending here names the means or instrument by which the action is performed, so pariśrameṇa belongs to karaṇa-kāraka ('by means of effort'). The agent, kartā, would appear in the nominative as saḥ, and the locus in the seventh case as kṣetre. Sampradāna, the recipient, takes the fourth case and is not present in this sentence.

Question 7Prescribed prose (gadya) - comprehension and explanation

गद्यांशे 'गुरुः तस्य मुखं दृष्ट्वा सस्नेहम् अकथयत् - सत्यम्, त्वं मम प्रियः शिष्यः असि' इति अस्ति। अनेन गुरोः का वृत्तिः व्यज्यते?

  1. उदासीना
  2. क्रोधपूर्णा
  3. स्नेहपूर्णा Correct answer.
  4. भयपूर्णा

Explanation

The adverb sasneham ('affectionately') together with the words 'you are my dear pupil' reveals a warm and loving attitude on the teacher's part. Character inferences in gadya passages must rest on such explicit lexical signals rather than on the reader's expectation. Anger, indifference or fear would each require quite different adverbs and verbs, and none of them occurs here.

Question 8Prescribed prose (gadya) - comprehension and explanation

गद्यांशः - 'गुरुः शिष्यान् अवदत् - यः शास्त्रं पठति, सः एव न पण्डितः; यः ज्ञानम् आचरणे अपि आनयति, सः एव सत्पुरुषः। ततः एकः शिष्यः उवाच - गुरो, आचरणं विना ज्ञानं निष्फलम् इति अहं मन्ये।' अस्य गद्यांशस्य मुख्यं प्रतिपाद्यं किम्?

  1. गुरोः आज्ञा सर्वथा पालनीया भवति
  2. आचरणयुक्तं ज्ञानं सफलम् Correct answer.
  3. शास्त्रपठनम् एव परमं साधनम्
  4. मौनम् एव श्रेष्ठतमः गुणः मन्यते

Explanation

The teacher separates mere recitation from knowledge that is actually brought into conduct, and the pupil restates the same idea by saying that knowledge without practice is fruitless. The central proposition is therefore that knowledge succeeds only when joined with conduct. Nothing in the passage forbids study, ranks the teacher above the pupil, or praises silence as the highest virtue.

Question 9Prescribed prose (gadya) - comprehension and explanation

गद्यपाठे 'इति उक्ते' इति स्थाने 'इत्युक्ते' इति रूपं दृश्यते। अत्र कः सन्धिः प्रवृत्तः?

  1. दीर्घसन्धिः
  2. वृद्धिसन्धिः
  3. यण् सन्धिः Correct answer.
  4. गुणसन्धिः

Explanation

The final -i of iti meets the initial u- of ukte, and the vowel i is replaced by its corresponding semivowel y, giving ityukte. Replacing a simple vowel by its semivowel before a dissimilar vowel is precisely yaṇ-sandhi. Guṇa and vṛddhi sandhis produce the vowel qualities -e- and -ai-, while dīrgha sandhi lengthens a similar vowel; none of these occurs here.

Question 10Prescribed prose (gadya) - comprehension and explanation

गद्यपाठेषु वाच्यप्रयोगाः अपि अध्येतव्याः। 'गुरुणा शिष्यः प्रशस्यते' इति वाक्यं कस्मिन् वाच्ये वर्तते?

  1. कर्तृवाच्ये
  2. भाववाच्ये
  3. कर्मवाच्ये Correct answer.
  4. उभयवाच्ये

Explanation

In karmavācya the object of the active construction becomes the nominative subject and the agent is put in the instrumental case, which is exactly the pattern śiṣyaḥ … guruṇā with the ātmanepada passive praśasyate. The active counterpart would be guruḥ śiṣyam praśaṃsati. Bhāvavācya, on the other hand, would use an impersonal third-person singular neuter with no nominative object at all.

Question 11Prescribed prose (gadya) - comprehension and explanation

गद्यांशम् अधिकृत्य उत्तरं ददातु - 'कस्मिंश्चित् वने सिंहः सुप्तः आसीत्। मूषकः तस्य शरीरम् आरुह्य धावन्। सिंहः तं ग्रहीतुम् ऐच्छत्। मूषकः प्रार्थयत - मां मुञ्च, अहं ते उपकारं करिष्यामि इति। सिंहः हसित्वा तम् अमुञ्चत्।' अनेन गद्यांशेन किं सूच्यते?

  1. मूषकाः सिंहात् बलवत्तराः भवन्ति
  2. वने सिंहः एव राजा भवति
  3. सुप्तः सिंहः किमपि कर्तुं न शक्नोति
  4. बलवान् दुर्बलस्य अपि साहाय्यं स्वीकुर्यात् Correct answer.

Explanation

गद्यांशे सिंहः बलवान् अपि मूषकस्य साहाय्यं स्वीकरोति, अतः बलवता अपि दुर्बलस्य साहाय्यं स्वीकर्तव्यम् इति नीतिः सूच्यते। अत्र मूषकः स्वयं साहाय्यं करिष्यामि इति प्रतिजानाति, सिंहः च तं मुञ्चति। एतत् सहानुभूतेः तथा परस्परसाहाय्यस्य सूचकम् अस्ति।

Question 12Prescribed prose (gadya) - comprehension and explanation

गद्यांशम् अधिकृत्य उत्तरं ददातु - 'माता पुत्रम् अवदत् - पुत्र, त्वं प्रातःकाले पुस्तकं पठ। सः तत् श्रुत्वा पठितुम् उपविष्टः।' अत्र 'सः' इति सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्?

  1. पुस्तकाय
  2. प्रातःकालाय
  3. पुत्राय Correct answer.
  4. मात्रे

Explanation

वाक्ये 'सः' इति सर्वनाम पूर्वनिर्दिष्टं पुत्रम् एव परामृशति; माता पुत्रम् अवदत् इति प्रसंगः। 'तत् श्रुत्वा पठितुम् उपविष्टः' इति क्रियापदेन पुत्रस्य एव कर्तृत्वं स्पष्टम्। अतः सर्वनाम्नः सम्बन्धः पुत्रेण सह अस्ति।

Question 13Prescribed prose (gadya) - comprehension and explanation

गद्यांशम् अधिकृत्य उत्तरं ददातु - 'सत्यं मनुष्यस्य श्रेष्ठम् आभरणम्। असत्यं तु तस्य मुखं मलिनं करोति।' अत्र 'सत्यम्' इति पदस्य विरुद्धार्थकं पदं किम्?

  1. आभरणम्
  2. श्रेष्ठम्
  3. मलिनम्
  4. असत्यम् Correct answer.

Explanation

'सत्यम्' इति पदस्य विरुद्धार्थः 'असत्यम्' इति एव भवति; गद्यांशे अपि सत्यस्य असत्यस्य च विरोधः दर्शितः। 'असत्यं मुखं मलिनं करोति' इति वाक्येन तयोः विरुद्धता स्पष्टा। अतः विरुद्धार्थकं पदम् 'असत्यम्'।

Question 14Prescribed prose (gadya) - comprehension and explanation

गद्यांशम् अधिकृत्य उत्तरं ददातु - 'रामः नीलकमलम् इव नेत्रेण शोभते।' अत्र 'नीलकमलम्' इति पदस्य समीचीनः विग्रहः कः?

  1. नीलस्मै कमलम्
  2. नीलेन कमलम्
  3. नीलं कमलम् Correct answer.
  4. नीलस्य कमलम्

Explanation

'नीलकमलम्' इति कर्मधारयसमासः; अत्र विशेषणं 'नीलम्' विशेष्येण 'कमलम्' सह समानाधिकरणम् अस्ति। अतः विग्रहः 'नीलं कमलम्' इति भवति, न तु षष्ठ्यादिविभक्तियुक्तः। कर्मधारये विशेषणविशेष्ययोः समानविभक्तिः एव दृश्यते।

Question 15Prescribed prose (gadya) - comprehension and explanation

गद्यपाठे 'सः अस्ति' इति स्थाने 'सोऽस्ति' इति रूपं दृश्यते। अत्र कः सन्धिः प्रवृत्तः?

  1. गुणसन्धिः
  2. व्यञ्जनसन्धिः
  3. स्वरसन्धिः
  4. विसर्गसन्धिः Correct answer.

Explanation

'सः' इति पदस्य अन्ते विसर्गः अस्ति; परवर्णः 'अ' स्वरः। विसर्गस्य स्थाने 'ओ' आदेशः भवति, अतः 'सोऽस्ति' इति रूपं सिद्ध्यति। एषः विसर्गसन्धिः इति कथ्यते, यतः विसर्गस्य परिवर्तनम् अत्र मुख्यम्।

Question 16Prescribed prose (gadya) - comprehension and explanation

गद्यांशम् अधिकृत्य उत्तरं ददातु - 'शिष्यः गुरवे नमः करोति।' अत्र 'गुरवे' इति पदं कस्मिन् कारके वर्तते?

  1. षष्ठी (सम्बन्धः)
  2. द्वितीया (कर्म)
  3. तृतीया (करणम्)
  4. चतुर्थी (सम्प्रदानम्) Correct answer.

Explanation

'नमः' इति अव्ययेन सह चतुर्थी विभक्तिः प्रयुज्यते; अतः 'गुरवे' इति चतुर्थ्याः रूपम्। चतुर्थीविभक्तेः कारकं सम्प्रदानम् इति उच्यते, यतः नमस्कारस्य सम्बन्धः गुरुं प्रति अस्ति। अत्र 'गुरवे' इति सम्प्रदानकारके वर्तते।

Question 17Prescribed prose (gadya) - comprehension and explanation

गद्यांशम् अधिकृत्य उत्तरं ददातु - 'सः ग्रामं प्रति अगच्छत्।' अत्र 'प्रति' इति पदस्य योगेन किं सूच्यते?

  1. गमनस्य पुनरावृत्तिः
  2. गन्तव्यस्थानस्य अभिमुखम् Correct answer.
  3. गमनस्य निवृत्तिः
  4. गमनस्य शीघ्रता

Explanation

'प्रति' इति पदं कर्मप्रवचनीयत्वेन गन्तव्यस्य अभिमुखं गमनं सूचयति; अतः 'ग्रामं प्रति अगच्छत्' इत्यस्य अर्थः ग्रामस्य अभिमुखं गतः इति। न अत्र निवृत्तिः, न पुनरावृत्तिः, न च केवलं शीघ्रता विवक्षिता।

Question 18Prescribed prose (gadya) - comprehension and explanation

गद्यांशम् अधिकृत्य उत्तरं ददातु - 'बालकः मार्गे पतितां स्वर्णमुद्रां दृष्ट्वा ताम् उद्धृत्य तत्रैव स्थित्वा स्वामिनम् अपश्यत्। स्वामी आगत्य तां गृहीत्वा बालकं प्रशंसयामास।' अनेन बालकस्य कः गुणः प्रकटः भवति?

  1. भयम्
  2. लोभः
  3. क्रोधः
  4. सत्यवादिता Correct answer.

Explanation

बालकः स्वर्णमुद्रां स्वीकृत्य न गतः; सः स्वामिनम् एव अपश्यत्, स्वामी च तां गृहीत्वा तं प्रशंसयामास। एतेन तस्य ईमान्दरी अर्थात् सत्यवादिता तथा परधने अनासक्तिः प्रकटा भवति। लोभः वा क्रोधः वा भयम् इति अत्र न दृश्यते।

Question 19Prescribed prose (gadya) - comprehension and explanation

गद्यांशम् अधिकृत्य उत्तरं ददातु - 'यदि ज्ञानेन विना कर्म क्रियते, तर्हि तत् कर्म न फलदायकं भवति; ज्ञानं कर्म च समम् एव श्रेयसे।' अस्य गद्यांशस्य समग्रः सन्देशः कः?

  1. ज्ञानकर्मणोः समन्वयः एव श्रेयस्करः Correct answer.
  2. ज्ञानं विना कर्म न कर्तव्यम् एव
  3. केवलं ज्ञानेन एव श्रेयः प्राप्यते
  4. केवलं कर्मणा एव श्रेयः प्राप्यते

Explanation

गद्यांशे प्रथमं ज्ञानरहितकर्मणः निष्फलता उक्ता, ततः 'ज्ञानं कर्म च समम् एव श्रेयसे' इति समन्वयः दर्शितः। अतः समग्रः सन्देशः ज्ञानस्य कर्मणः च समन्वयेन एव श्रेयः इति। केवलं ज्ञानं वा केवलं कर्म वा न पर्याप्तम् इति अत्र सूच्यते।

Question 20Prescribed prose (gadya) - comprehension and explanation

गद्यांशम् अधिकृत्य उत्तरं ददातु - 'शिष्यः गुरुं दृष्ट्वा पुस्तकं पठितवान्।' अत्र 'पठितवान्' इति पदं कं प्रत्ययं दर्शयति?

  1. ल्यप्
  2. क्त
  3. तव्यत्
  4. क्तवतु Correct answer.

Explanation

'पठितवान्' इति रूपं कर्तरि भूतकालस्य क्तवतुप्रत्ययेन सिद्ध्यति; 'पठित' इति क्तस्य रूपम्, किन्तु 'वान्' इति प्रत्ययान्तं क्तवतुं दर्शयति। अत्र कर्ता शिष्यः स्वयम् पठितवान् इति कर्तरि प्रयोगः अस्ति। अतः समीचीनः प्रत्ययः क्तवतु।

Question 21Prescribed prose (gadya) - comprehension and explanation

गद्यांशः - 'एकस्मिन् ग्रामे वृद्धः कुम्भकारः मृत्पिण्डं प्रतिदिनं मर्दयति स्म। बालाः तं दृष्ट्वा हसन्ति स्म। सः तान् अवदत् - मृत्पिण्डस्य मर्दनं विना घटः न निर्मीयते; परिश्रमं विना सिद्धिः न लभ्यते।' अत्र कुम्भकारस्य वचनेन कः भावः स्फुटीभवति?

  1. घटनिर्माणं सर्वश्रेष्ठं कर्म।
  2. वृद्धाः केवलं उपदेशं दातुं शक्ताः।
  3. सिद्धिः केवलं परिश्रमेण लभ्यते। Correct answer.
  4. बालानां हासः सर्वदा उचितः।

Explanation

गद्यांशे कुम्भकारः मृत्पिण्डमर्दनस्य उदाहरणेन स्पष्टयति यत् परिश्रमं विना घटः न निर्मीयते, सिद्धिः अपि न लभ्यते। अतः सिद्धेः मूलं निरन्तरः परिश्रमः एव इति भावः।

Question 22Prescribed prose (gadya) - comprehension and explanation

गद्यांशः - 'यदा वर्षति, तदा कृषकः क्षेत्रे कार्यं करोति; यदा शीतं भवति, तदा सः गृहे पुस्तकं पठति।' अत्र 'यदा - तदा' इति अव्यययुगलेन किं द्योत्यते?

  1. कारणफलसम्बन्धः
  2. आज्ञा
  3. समयसम्बन्धः Correct answer.
  4. विरोधः

Explanation

यदा-तदा इति युगलं द्वयोः घटनयोः समयसम्बन्धं दर्शयति। वर्षायाम् एकं कार्यम्, शीते अपरं कार्यम् इति समयानुसारं क्रिया निर्दिष्टा; अत्र विरोधः वा आज्ञा वा न गम्यते।

Question 23Prescribed prose (gadya) - comprehension and explanation

'विद्या + एव = विद्यैव' इति सन्धौ कः सन्धिः प्रवृत्तः?

  1. गुणसन्धिः
  2. वृद्धिसन्धिः Correct answer.
  3. विसर्गसन्धिः
  4. यण्सन्धिः

Explanation

आकारान्तस्य विद्या इति पदस्य उत्तरम् एकारः आगतः; आ + ए = ऐ इति वृद्धिः भवति। अतः अयं वृद्धिसन्धिः। गुणसन्धौ आ + इ = ए, यण्सन्धौ इ/उ स्थाने य्/व्, विसर्गसन्धौ विसर्गस्य परिवर्तनं भवति।

Question 24Prescribed prose (gadya) - comprehension and explanation

'वृक्षात् पत्राणि पतन्ति।' इति वाक्ये 'वृक्षात्' इति पदं कस्मिन् कारके वर्तते?

  1. करणकारके
  2. अधिकरणकारके
  3. सम्प्रदानकारके
  4. अपादानकारके Correct answer.

Explanation

अपादानकारके पञ्चमी विभक्तिः भवति; यतः पदार्थः पृथक् भवति तत् अपादानम्। पत्राणि वृक्षात् पतन्ति इति वृक्षः पृथक्भावस्य आधारः, अतः 'वृक्षात्' अपादानकारके।

Question 25Prescribed prose (gadya) - comprehension and explanation

'शिष्यः ग्रामं गन्तुं उद्यतः अस्ति।' अत्र 'गन्तुम्' इति पदं कं प्रत्ययं दर्शयति?

  1. तुमुन् Correct answer.
  2. क्तवतु
  3. क्त्वा
  4. ल्यप्

Explanation

तुमुन् प्रत्ययः धातोः परः 'तुम्' इति रूपेण क्रियायाः उद्देश्यं दर्शयति। 'गन्तुम्' = गम् + तुमुन्, अर्थः 'गमनाय' इति; अतः इच्छायाः उद्देश्यं स्पष्टम्।

Question 26Prescribed prose (gadya) - comprehension and explanation

'चतुर्भुजः' इति पदस्य समासः कः?

  1. द्वन्द्वः
  2. बहुव्रीहिः Correct answer.
  3. द्विगुः
  4. अव्ययीभावः

Explanation

बहुव्रीहौ समासः अन्यस्य पदार्थस्य विशेषणं भवति; 'चत्वारः भुजाः यस्य सः' इति विग्रहे चतुर्भुजः नाम व्यक्तिः बोध्यते, न केवलं भुजचतुष्टयम्। अतः अयं बहुव्रीहिः।

Question 27Prescribed prose (gadya) - comprehension and explanation

'सः गुरुं अनुगच्छति।' अत्र 'अनु' इति उपसर्गः किम् सूचयति?

  1. विरोधम्
  2. अनुसरणम् Correct answer.
  3. ऊर्ध्वगमनम्
  4. पूर्णताम्

Explanation

अनु इति उपसर्गः गमेः पूर्वं युज्यमानः 'पश्चात् अनुसरति' इति अर्थं ददाति। अतः गुरुं अनुगच्छति इति वाक्ये शिष्यः गुरोः पृष्ठतः गच्छति इति सूच्यते।

Question 28Prescribed prose (gadya) - comprehension and explanation

'पूर्वं ग्रामे जनाः सुखेन अवसन्।' अत्र 'अवसन्' इति पदं कस्मिन् लकारे वर्तते?

  1. लृट्
  2. लङ् Correct answer.
  3. विधिलिङ्
  4. लोट्

Explanation

अवसन् इति रूपं वस् धातोः लङ्-लकारे प्रथमपुरुषबहुवचनम्। लङि भूतकाले वर्तमानस्य अर्थस्य सूचनाय अडागमः भवति; अतः अत्र भूतकालः लङ् इति।

Question 29Prescribed prose (gadya) - comprehension and explanation

गद्यांशः - 'सः न केवलं धनवान्, अपि तु विद्यया विनयेन च भूषितः।' अत्र 'न केवलम् ... अपि तु' इति प्रयोगेण कः अर्थः बोध्यते?

  1. विद्या विनयः च तस्मिन् न स्तः इति।
  2. केवलं धनवत्त्वम् एव तस्मिन् विद्यते इति।
  3. धनवत्त्वं विद्याविनयाभ्यां श्रेष्ठम् इति।
  4. धनवत्त्वं विद्या विनयः च सन्ति। Correct answer.

Explanation

न केवलम् ... अपि तु इति प्रयोगः प्रथमं गुणं स्वीकृत्य द्वितीयं गुणं तस्मै योजयति। अतः धनवत्त्वं विद्या विनयः च सर्वे तस्मिन् सन्ति इति अर्थः, न तु केवलं धनम्।

Question 30Prescribed prose (gadya) - comprehension and explanation

गद्यांशः - 'कश्चित् धनिकः प्रतिदिनं दानं करोति स्म, परं तत् दानं कीर्तिवृद्धये एव, न तु दुःखिनां दुःखनिवारणाय।' अत्र धनिकस्य दानस्य विषये किं समीचीनम्?

  1. सः केवलं दुःखिनां सेवां करोति स्म।
  2. सः दानेन दरिद्रान् धनिकान् अकरोत्।
  3. कीर्तिवृद्ध्यर्थं दानं, न करुणया। Correct answer.
  4. सः दानं कर्तुं न शक्तवान् आसीत्।

Explanation

गद्यांशे धनिकः दानं कीर्तिवृद्धये करोति, दुःखनिवारणाय न। अतः दानस्य प्रेरणा करुणा न, अपितु कीर्तिलाभः इति विमर्शः स्पष्टः।

Question 31Prescribed prose (gadya) - comprehension and explanation

गद्यांशम् अधिकृत्य उत्तरं ददातु - 'कस्मिंश्चित् नगरे वैद्यः जनानां सेवां निःस्वार्थं करोति स्म। रोगिणः तं भिषग्वरम् इति आह्वयन्ति स्म।' अत्र 'निःस्वार्थम्' इति पदस्य समीचीनः अर्थः कः?

  1. स्वार्थाय एव
  2. स्वार्थबहुलम्
  3. स्वार्थरहितम् Correct answer.
  4. स्वार्थेन सह

Explanation

निःस्वार्थम् इति पदं निर् + स्वार्थम् इति विग्रहं दर्शयति; 'स्वार्थः न विद्यते यस्मिन्' इति अर्थः। अतः सेवा स्वार्थरहिता इति बोध्यते, न तु स्वार्थेन सह।

Question 32Prescribed prose (gadya) - comprehension and explanation

गद्यांशम् अधिकृत्य उत्तरं ददातु - 'विद्यार्थी प्रातःकाले उत्थाय गुरुं प्रणमति स्म। ततः पाठं स्मरति, सायंकाले अभ्यासं करोति।' अत्र 'प्रणमति स्म' इति पदस्य कः अर्थः?

  1. खादति स्म
  2. नमस्करोति स्म Correct answer.
  3. गच्छति स्म
  4. पठति स्म

Explanation

प्रणमति इति क्रियापदं प्र + नम् धातोः सिद्धम्; नमस्कारं करोति इति अर्थः। 'स्म' शब्देन भूतकालिका आवृत्तिः सूच्यते, अतः 'नमस्करोति स्म' इति समीचीनः अर्थः।

Question 33Prescribed prose (gadya) - comprehension and explanation

गद्यांशम् अधिकृत्य उत्तरं ददातु - 'सूर्योदये कृषकः क्षेत्रं गच्छति।' अत्र 'सूर्योदये' इति पदे कः सन्धिः प्रवृत्तः?

  1. अयादिसन्धिः
  2. विसर्गसन्धिः Correct answer.
  3. व्यञ्जनसन्धिः
  4. स्वरसन्धिः

Explanation

सूर्योदये इति पदं सूर्यः + उदये इति विग्रहं दर्शयति। विसर्गस्थाने ओकारः भवति, अतः एषः विसर्गसन्धिः उच्यते।

Question 34Prescribed prose (gadya) - comprehension and explanation

गद्यांशम् अधिकृत्य उत्तरं ददातु - 'कृषकः क्षेत्रं हलेन कर्षति।' अत्र 'हलेन' इति पदं कस्मिन् कारके वर्तते?

  1. करणकारके Correct answer.
  2. अपादानकारके
  3. अधिकरणकारके
  4. सम्प्रदानकारके

Explanation

करणकारके तृतीया विभक्तिः भवति; येन साधनेन क्रिया सिध्यति तत् करणम्। अत्र हलेन कर्षणक्रिया सिध्यति, अतः 'हलेन' करणकारके वर्तते।

Question 35Prescribed prose (gadya) - comprehension and explanation

गद्यांशम् अधिकृत्य उत्तरं ददातु - 'बालकः पुस्तकं पठित्वा गुरुं प्रणमति।' अत्र 'पठित्वा' इति पदं कं प्रत्ययं दर्शयति?

  1. तुमुन्
  2. शतृ
  3. क्त्वा Correct answer.
  4. क्त

Explanation

क्त्वा प्रत्ययः समानकर्तृके पूर्वकाले क्रियायाः अर्थं दर्शयति। पठित्वा इति पठ् धातोः क्त्वा प्रत्ययेन सिद्धम्, अतः अत्र क्त्वा प्रत्ययः एव विद्यते।

Question 36Prescribed prose (gadya) - comprehension and explanation

गद्यांशम् अधिकृत्य उत्तरं ददातु - 'राज्ञः पुत्रः राजपुत्रः इति उच्यते।' अत्र 'राजपुत्रः' इति पदस्य समासः कः?

  1. षष्ठीतत्पुरुषः Correct answer.
  2. द्वन्द्वः
  3. कर्मधारयः
  4. बहुव्रीहिः

Explanation

राजपुत्रः इति पदस्य विग्रहः 'राज्ञः पुत्रः' इति भवति। अत्र षष्ठीविभक्तेः लोपः दृश्यते, अतः एषः षष्ठीतत्पुरुषः समासः उच्यते।

Question 37Prescribed prose (gadya) - comprehension and explanation

गद्यांशम् अधिकृत्य उत्तरं ददातु - 'पूर्वं राजा प्रजां पालयति स्म।' अत्र 'पालयति स्म' इति पदं कस्मिन् लकारे वर्तते?

  1. लृट्
  2. लट् Correct answer.
  3. लिट्
  4. लङ्

Explanation

पालयति इति लट्-लकारस्य प्रथमपुरुषैकवचनं भवति। 'स्म' योगेन भूतकालः सूच्यते, परं लकारः लट् एव तिष्ठति, अतः अत्र लट् लकारः।

Question 38Prescribed prose (gadya) - comprehension and explanation

गद्यांशम् अधिकृत्य उत्तरं ददातु - 'शिष्यः गुरुं प्रति उपसृत्य प्रणामम् अकरोत्।' अत्र 'उपसृत्य' इति पदे 'उप' उपसर्गः किम् सूचयति?

  1. दूरम्
  2. समीपम् Correct answer.
  3. ऊर्ध्वम्
  4. अधः

Explanation

उप उपसर्गः समीपम् इति अर्थं सूचयति; उपसृत्य इति समीपं गत्वा इति अर्थः। अतः अत्र 'उप' समीपवाचकः, न तु दूरादिवाचकः।

Question 39Prescribed prose (gadya) - comprehension and explanation

गद्यांशम् अधिकृत्य उत्तरं ददातु - 'यः परस्य दोषान् गुणान् च सम्यक् विचार्य वदति, सः एव सज्जनः। यः केवलं दोषान् गणयति, सः दुर्जनः।' अत्र गद्यांशानुसारं सज्जनस्य लक्षणं किम्?

  1. केवलं दोषान् गणयति
  2. परस्य गुणान् अपि न गणयति
  3. स्वगुणान् एव सर्वदा वदति
  4. दोषगुणौ विचार्य वदति Correct answer.

Explanation

गद्यांशे सज्जनः परस्य दोषान् गुणान् च सम्यक् विचार्य वदति इति उक्तम्। केवलं दोषगणना तु दुर्जनस्य लक्षणम्, अतः प्रथमः विकल्पः समीचीनः।

Question 40Prescribed prose (gadya) - comprehension and explanation

गद्यांशम् अधिकृत्य उत्तरं ददातु - 'सज्जनः परस्य दोषान् न वदति, गुणान् एव वदति।' अत्र 'गुणान्' इति पदं कस्मिन् विभक्तिवचने वर्तते?

  1. द्वितीया बहुवचनम् Correct answer.
  2. प्रथमा बहुवचनम्
  3. तृतीया एकवचनम्
  4. षष्ठी बहुवचनम्

Explanation

वदति इति सकर्मकक्रियायाः कर्म 'गुणान्' इति; कर्मणि द्वितीया विभक्तिः भवति। गुण शब्दस्य बहुवचनं गुणान् इति, अतः द्वितीया बहुवचनम्।

Question 41Prescribed poetry (padya) - comprehension, metre and appreciation

In Sanskrit padya (verse), the term pāda primarily denotes which unit?

  1. a prose sentence in a narrative
  2. the title of a prescribed poem
  3. a quarter of a stanza, usually one metrical line Correct answer.
  4. the final syllable of a verse

Explanation

Sanskrit stanzas are normally analysed as four pādas, each being a metrical quarter. A pāda is not necessarily identical with a printed line, and it is not a prose sentence or a title. Recognizing pādas is the first step in scanning metre.

Question 42Prescribed poetry (padya) - comprehension, metre and appreciation

A prescribed Sanskrit verse has four pādas of eight syllables each. Which metre is it?

  1. Mālinī
  2. Vasantatilakā
  3. Śārdūlavikrīḍita
  4. Anuṣṭubh Correct answer.

Explanation

Anuṣṭubh is the standard metre of four eight-syllable pādas, giving thirty-two syllables in the stanza. The other metres named here have different fixed syllable counts per pāda. Counting syllables therefore quickly identifies it.

Question 43Prescribed poetry (padya) - comprehension, metre and appreciation

In Sanskrit prosody, the gaṇa called ma is made up of which sequence?

  1. one guru syllable
  2. three laghu syllables
  3. three guru syllables Correct answer.
  4. one laghu syllable

Explanation

The gaṇa system uses compact symbols for syllable weight. The gaṇa ma denotes three gurus in succession, written – – –. By contrast, na denotes three laghus, and ga and la denote single guru and laghu respectively.

Question 44Prescribed poetry (padya) - comprehension, metre and appreciation

Indravajrā and Upendravajrā both contain eleven syllables in each pāda. What chiefly distinguishes the two metres?

  1. the use of mātrā count instead of syllables
  2. the weight of the first syllable of the pāda Correct answer.
  3. the presence or absence of a caesura
  4. the number of pādas in the stanza

Explanation

Both are eleven-syllable samavṛttas with the same basic internal pattern. Indravajrā begins each pāda with a guru, while Upendravajrā begins with a laghu. The distinction therefore lies in the opening syllable, not in pāda count or mātrā measurement.

Question 45Prescribed poetry (padya) - comprehension, metre and appreciation

Which metre has nineteen syllables in every pāda and is named after the gait of a tiger?

  1. Śārdūlavikrīḍita Correct answer.
  2. Bhujaṅgaprayāta
  3. Mandākrāntā
  4. Mālinī

Explanation

Śārdūlavikrīḍita literally suggests the sport or gait of a tiger and is a samavṛtta of nineteen syllables per pāda. Mandākrāntā, Mālinī and Bhujaṅgaprayāta have different syllable counts. The name itself is a useful memory clue.

Question 46Prescribed poetry (padya) - comprehension, metre and appreciation

Why is Āryā treated as a jāti metre rather than a regular akṣaravṛtta?

  1. It fixes only the number of pādas, not syllables.
  2. It is used only in prose passages.
  3. It permits only one rasa in the entire poem.
  4. It is measured by mātrās, not by a fixed syllable count in every pāda. Correct answer.

Explanation

Jāti metres such as Āryā are based on mātrā (mora) measurement and particular gaṇa restrictions. Akṣaravṛttas instead fix the number and weight of syllables in each pāda. This is why Āryā cannot be scanned merely by counting syllables.

Question 47Prescribed poetry (padya) - comprehension, metre and appreciation

In appreciation of padya, a line that says “the moon is a silver lamp of the night” primarily uses which alaṃkāra?

  1. Anuprāsa
  2. Upamā
  3. Atiśayokti
  4. Rūpaka Correct answer.

Explanation

Rūpaka identifies the upameya directly with the upamāna, without a word such as “like” or “as.” Here the moon is not compared to a lamp but is called a lamp. Upamā would require an explicit comparative expression.

Question 48Prescribed poetry (padya) - comprehension, metre and appreciation

A prescribed verse describes the grief of a helpless creature and awakens compassion in the reader. Which rasa predominates?

  1. Karuṇa Correct answer.
  2. Vīra
  3. Hāsya
  4. Raudra

Explanation

Karuṇa rasa is evoked by sorrow and compassion, especially at another being’s suffering. Vīra concerns heroism, Hāsya laughter and Raudra fury. The emotional response described in the stem points clearly to Karuṇa.

Question 49Prescribed poetry (padya) - comprehension, metre and appreciation

A Sanskrit stanza uses Indravajrā in some pādas and Upendravajrā in the others, with eleven syllables throughout. This mixed metre is called what?

  1. Āryā
  2. Vaṃśastha
  3. Śālinī
  4. Upajāti Correct answer.

Explanation

Upajāti is the mixed metre formed when Indravajrā and Upendravajrā occur together in the same stanza. Since both have eleven syllables per pāda, the mixture remains metrically smooth. Āryā is a mātrā metre, while Śālinī and Vaṃśastha are separate akṣaravṛttas.

Question 50Prescribed poetry (padya) - comprehension, metre and appreciation

Which of these is an akṣaravṛtta, that is, a metre measured by a fixed syllable count?

  1. Gīti
  2. Vasantatilakā Correct answer.
  3. Vaitālīya
  4. Āryā

Explanation

Vasantatilakā is an akṣaravṛtta with a fixed pattern of fourteen syllables per pāda. Āryā, Gīti and Vaitālīya belong to the mātrā-based metres, where mora count and gaṇa arrangement matter. The distinction is between syllable-count and mora-count scansion.