First 50 of 200 questions. Each one lists the choices, the correct answer, and an explanation. The checker at the top of this page saves progress in this browser when it is available.
Continue in the practice tool above to load more questions, 50 at a time.
Question 1Raga lakshana and raga classification (thaat, melakarta, janya, aroha-avaroha, vadi-samvadi, pakad)
हिंदुस्तानी संगीतात 'ठाट' ही संकल्पना प्रामुख्याने कशाशी संबंधित आहे?
- वाद्यांच्या बांधणीची पद्धत
- तालाच्या आवर्तनांची रचना
- गायनाच्या घराण्यांची परंपरा
- रागांचे स्वर-समूहानुसार वर्गीकरण Correct answer.
Explanation
ठाट ही पं. विष्णू नारायण भातखंडे यांनी मांडलेली वर्गीकरण पद्धत आहे, ज्यात ठराविक सात शुद्ध-विकृत स्वरांच्या समूहावरून रागांचे गट पाडले जातात. ठाट हा राग नसून तो स्वरांचा आराखडा असतो, आणि एकाच ठाटातून अनेक राग जन्म घेतात. म्हणून ठाट हे राग-वर्गीकरणाचे साधन आहे.
Question 2Raga lakshana and raga classification (thaat, melakarta, janya, aroha-avaroha, vadi-samvadi, pakad)
कर्नाटक संगीतातील 'मेळकर्ता' या संकल्पनेचे हिंदुस्तानी संगीतातील कोणत्या संकल्पनेशी सर्वाधिक साम्य आहे?
- वादी
- पकड
- ठाट Correct answer.
- घराणे
Explanation
मेळकर्ता हा ७२ स्वर-समूहांचा आराखडा आहे, ज्याप्रमाणे ठाट हा स्वर-समूहांचा आराखडा आहे; दोन्ही संकल्पना रागांच्या वर्गीकरणासाठी वापरल्या जातात. फरक एवढाच की मेळकर्ता हा कठोर गणिती पद्धतीने बांधलेला आहे व त्यातून जन्य राग तयार होतात. पकड, वादी व घराणे ही वर्गीकरणाची साधने नाहीत.
Question 3Raga lakshana and raga classification (thaat, melakarta, janya, aroha-avaroha, vadi-samvadi, pakad)
रागाच्या आरोहात स्वर चढत्या क्रमाने आणि अवरोहात उतरत्या क्रमाने मांडण्याच्या पद्धतीला काय म्हणतात?
- आरोह-अवरोह Correct answer.
- वादी-संवादी
- पकड
- ठाट
Explanation
आरोह म्हणजे रागाच्या स्वरांची चढत्या क्रमाने होणारी मांडणी आणि अवरोह म्हणजे उतरत्या क्रमाने होणारी मांडणी. या दोन्हींवरून रागाचे स्वरूप, वक्रता व स्वरांची संख्या समजते. वादी-संवादी, पकड व ठाट या संकल्पना वेगळ्या कार्यासाठी आहेत.
Question 4Raga lakshana and raga classification (thaat, melakarta, janya, aroha-avaroha, vadi-samvadi, pakad)
रागात ज्या स्वराला सर्वाधिक महत्त्व असते आणि ज्याचा वापर वारंवार केला जातो, त्या स्वराला काय म्हणतात?
- वादी Correct answer.
- विवादी
- अनुवादी
- संवादी
Explanation
वादी हा रागाचा प्रमुख स्वर असतो; तो रागाच्या स्वरूपाचा आधार असतो आणि त्याचा वापर सर्वाधिक होतो. संवादी हा वादीशी सुसंगत असणारा दुय्यम स्वर असतो. अनुवादी सहायक स्वर असतो व विवादी स्वर रागात टाळला जातो.
Question 5Raga lakshana and raga classification (thaat, melakarta, janya, aroha-avaroha, vadi-samvadi, pakad)
औडव-संपूर्ण जातीच्या रागात आरोह व अवरोहात अनुक्रमे किती स्वर वापरले जातात?
- आरोहात पाच, अवरोहात सात Correct answer.
- आरोहात सहा, अवरोहात सात
- आरोहात पाच, अवरोहात सहा
- आरोहात सात, अवरोहात पाच
Explanation
औडव जातीत पाच स्वर आणि संपूर्ण जातीत सात स्वर वापरले जातात. जेव्हा आरोहात पाच व अवरोहात सात स्वर असतात, तेव्हा ती जाती औडव-संपूर्ण अशी संबोधली जाते. उदाहरणार्थ राग मालकंस या जातीचा मानला जातो.
Question 6Raga lakshana and raga classification (thaat, melakarta, janya, aroha-avaroha, vadi-samvadi, pakad)
पुढीलपैकी कोणता राग कल्याण ठाटात बसतो?
- राग भैरव
- राग भैरवी
- राग मालकंस
- राग यमन Correct answer.
Explanation
राग यमन हा कल्याण ठाटाचा प्रमुख राग आहे; त्यात तीव्र मध्यम वापरला जातो, जो कल्याण ठाटाचे लक्षण आहे. भैरवी व मालकंस हे भैरवी व पूर्वी अशा वेगळ्या ठाटांशी जोडले जातात आणि भैरव हा भैरव ठाटाचा राग आहे. म्हणून कल्याण ठाटात बसणारा एकमेव राग यमन आहे.
Question 7Raga lakshana and raga classification (thaat, melakarta, janya, aroha-avaroha, vadi-samvadi, pakad)
रागाचे स्वरूप थोडक्यात स्पष्ट करणारी, ओळख निश्चित करणारी स्वर-रचना कोणती?
- जाती
- पकड Correct answer.
- वादी
- आरोह
Explanation
पकड ही रागाची वैशिष्ट्यपूर्ण स्वर-रचना असते, जी ऐकताच रागाची ओळख पटते. ती रागाच्या वक्र स्वर-प्रयोगांचे आणि वादी स्वराच्या वापराचे प्रतिबिंब असते. आरोह, वादी व जाती या रागाचे गुणधर्म आहेत, पण ओळख करून देणारी रचना नाहीत.
Question 8Raga lakshana and raga classification (thaat, melakarta, janya, aroha-avaroha, vadi-samvadi, pakad)
मेळकर्ता रागांची एकूण संख्या किती आहे?
- १०८
- ३२
- ७२ नाही तर १०
- ७२ Correct answer.
Explanation
कर्नाटक पद्धतीत ७२ मेळकर्ता राग आहेत; ते १२ चक्रांत विभागले जातात व प्रत्येक चक्रात ६ राग असतात. या ७२ पैकी प्रत्येक मेळकर्त्यातून अनेक जन्य राग तयार होतात. म्हणून ७२ हेच योग्य उत्तर आहे.
Question 9Raga lakshana and raga classification (thaat, melakarta, janya, aroha-avaroha, vadi-samvadi, pakad)
राग भूपालीचा आरोह 'सा रे ग प ध सां' असा आहे. या रागाची जाती कोणती?
- संपूर्ण
- षाडव
- औडव Correct answer.
- औडव-संपूर्ण
Explanation
राग भूपालीत फक्त पाच स्वर वापरले जातात - षड्ज, रिषभ, गांधार, पंचम व निषाद; मध्यम व धैवत वर्ज्य आहेत. पाच स्वरांचा वापर असल्याने ही जाती औडव होय. सहा स्वर असल्यास षाडव व सात स्वर असल्यास संपूर्ण जाती म्हणतात.
Question 10Raga lakshana and raga classification (thaat, melakarta, janya, aroha-avaroha, vadi-samvadi, pakad)
एखाद्या रागाचा आरोह 'सा रे म प नि सां' असा सरळ आहे, पण अवरोहात 'सां नि ध प म ग रे सा' असा धैवत व गांधार येतो. या रागाची जाती कोणती?
- औडव-संपूर्ण Correct answer.
- षाडव-संपूर्ण
- औडव-षाडव
- संपूर्ण-औडव
Explanation
आरोहात पाच स्वर (सा, रे, म, प, नि) आणि अवरोहात सात स्वर वापरले आहेत. पाच स्वरांचा आरोह व सात स्वरांचा अवरोह असणारी जाती औडव-संपूर्ण असते. असा राग सामान्यतः वक्र आरोह-अवरोहाचा असतो.
Question 11Raga lakshana and raga classification (thaat, melakarta, janya, aroha-avaroha, vadi-samvadi, pakad)
राग भैरवीचा ठाट कोणता?
- काफी
- आसावरी
- भैरव
- भैरवी Correct answer.
Explanation
राग भैरवी हा भैरवी ठाटाचा आधारभूत राग आहे; त्यात कोमल रिषभ, कोमल गांधार, शुद्ध मध्यम व कोमल धैवत वापरले जातात. भातखंडे पद्धतीत भैरवी हा स्वतंत्र ठाट मानला जातो. काफी, आसावरी व भैरव हे वेगळे ठाट आहेत.
Question 12Raga lakshana and raga classification (thaat, melakarta, janya, aroha-avaroha, vadi-samvadi, pakad)
रागात वादी व संवादी स्वरांमध्ये सामान्यतः कोणते अंतर मानले जाते?
- द्वितीय अंतर
- चतुर्थ किंवा पंचम अंतर Correct answer.
- कोणतेही निश्चित अंतर नाही
- सप्तम अंतर
Explanation
परंपरेनुसार संवादी स्वर वादीपासून साधारणतः चतुर्थ किंवा पंचम अंतरावर असतो, म्हणजे तो वादीशी सुसंवादी ठरतो. या अंतरामुळे रागातील स्वर-संबंध स्थिर होतो. हे अंतर कठोर नियम नसले तरी बहुसंख्य रागांत पाळले जाते.
Question 13Raga lakshana and raga classification (thaat, melakarta, janya, aroha-avaroha, vadi-samvadi, pakad)
राग देशकाराचा आरोह 'सा रे म प नि सां' व अवरोह 'सां नि ध प म ग रे सा' असा आहे. यावरून राग देशकाराची जाती कोणती?
- संपूर्ण-षाडव
- औडव-औडव
- औडव-संपूर्ण Correct answer.
- षाडव-औडव
Explanation
देशकारच्या आरोहात पाच स्वर (सा, रे, म, प, नि) व अवरोहात सात स्वर आहेत, म्हणजे गांधार व धैवत अवरोहातच येतात. पाच स्वरांचा आरोह व सात स्वरांचा अवरोह असल्याने जाती औडव-संपूर्ण होते. हे वक्र स्वरूप देशकारचे वैशिष्ट्य आहे.
Question 14Raga lakshana and raga classification (thaat, melakarta, janya, aroha-avaroha, vadi-samvadi, pakad)
राग यमनचा वादी स्वर कोणता?
- गांधार Correct answer.
- रिषभ
- निषाद
- धैवत
Explanation
राग यमनमध्ये गांधार हा वादी व निषाद हा संवादी मानला जातो. या दोन स्वरांवर यमनची स्वर-रचना उभी राहते. रिषभ व धैवत हे यमनमध्ये वापरले जात असले तरी ते वादी-संवादी नाहीत.
Question 15Raga lakshana and raga classification (thaat, melakarta, janya, aroha-avaroha, vadi-samvadi, pakad)
राग मालकंसात कोणते स्वर वर्ज्य आहेत?
- धैवत व रिषभ
- मध्यम व धैवत
- गांधार व निषाद
- रिषभ व पंचम Correct answer.
Explanation
राग मालकंस हा औडव-संपूर्ण जातीचा राग आहे; त्याच्या आरोहात रिषभ व पंचम वर्ज्य असतात. त्यामुळे आरोह 'सा ग म ध नि सां' असा होतो, तर अवरोहात सातही स्वर येतात. म्हणून वर्ज्य स्वर रिषभ व पंचम हेच आहेत.
Question 16Raga lakshana and raga classification (thaat, melakarta, janya, aroha-avaroha, vadi-samvadi, pakad)
एका रागात वादी स्वर 'प' आणि संवादी स्वर 'रे' असेल, तर हे जोडपे कोणत्या अंतराचे आहे?
- चतुर्थ अंतर
- द्वितीय अंतर
- षष्ठ अंतर
- पंचम अंतर Correct answer.
Explanation
रिषभापासून पंचमपर्यंत मोजल्यास रे-ग-म-प असे चार स्वर-अंतर मिळते, म्हणजे ते पंचम अंतर आहे. रे हा वादी प असल्यास संवादी म्हणून पंचम अंतरावर असणे परंपरागत पद्धतीशी सुसंगत ठरते. त्यामुळे हे जोडपे पंचम अंतराचे आहे.
Question 17Raga lakshana and raga classification (thaat, melakarta, janya, aroha-avaroha, vadi-samvadi, pakad)
राग भैरवाचा आरोह-अवरोह सामान्यतः कोणत्या स्वर-संयोजनात मांडला जातो?
- सा रे ग म प ध नि सां, दोन्हीकडे कोमल रे व ध Correct answer.
- सा रे ग म प ध नि सां, दोन्हीकडे तीव्र म
- सा रे म प नि सां, दोन्हीकडे कोमल रे व ध
- सा रे ग म प ध नि सां, दोन्हीकडे कोमल ग व नि
Explanation
राग भैरवात कोमल रिषभ व कोमल धैवत वापरले जातात आणि मध्यम शुद्ध असतो. आरोह-अवरोह दोन्हीकडे सात स्वर येतात, म्हणजे जाती संपूर्ण असते. म्हणून 'कोमल रे व कोमल ध' असलेली मांडणी योग्य आहे.
Question 18Raga lakshana and raga classification (thaat, melakarta, janya, aroha-avaroha, vadi-samvadi, pakad)
राग बागेश्रीची जाती व वर्ज्य स्वर यांची योग्य जोडी कोणती?
- संपूर्ण-औडव, रिषभ व पंचम वर्ज्य
- औडव-संपूर्ण, गांधार व धैवत वर्ज्य Correct answer.
- षाडव-संपूर्ण, रिषभ व गांधार वर्ज्य
- औडव-औडव, मध्यम व निषाद वर्ज्य
Explanation
राग बागेश्री हा औडव-संपूर्ण जातीचा राग आहे; आरोहात गांधार व धैवत वर्ज्य असतात. त्यामुळे आरोह 'सा रे म प नि सां' असा होतो आणि अवरोहात सातही स्वर येतात. ही जोडी बागेश्रीचे वैशिष्ट्यपूर्ण स्वरूप दर्शवते.
Question 19Raga lakshana and raga classification (thaat, melakarta, janya, aroha-avaroha, vadi-samvadi, pakad)
दोन रागांचे आरोह-अवरोह समान असूनही ते वेगळे राग मानले जातात. याचे प्रमुख कारण काय?
- दोन्ही रागांच्या तालांचा फरक
- गायकाच्या घराण्याचा फरक
- वाद्यांच्या प्रकारातील फरक
- वादी-संवादी, पकड व स्वरांच्या वक्र प्रयोगांतील फरक Correct answer.
Explanation
काही रागांचे स्वर-संयोजन सारखे दिसले तरी वादी-संवादी, पकड, स्वरांचा वक्र वापर व प्रमुख अवतरण-स्थाने यांमुळे त्यांचे स्वरूप वेगळे ठरते. आरोह-अवरोह हा रागाचा फक्त एक भाग असतो, संपूर्ण ओळख नाही. म्हणून स्वर-प्रयोग व पकड हेच भेदक लक्षण ठरते.
Question 20Raga lakshana and raga classification (thaat, melakarta, janya, aroha-avaroha, vadi-samvadi, pakad)
भातखंडे पद्धतीनुसार हिंदुस्तानी संगीतात किती ठाट मानले जातात?
- १० Correct answer.
- ३२
- १२
- ७२
Explanation
पं. विष्णू नारायण भातखंडे यांनी हिंदुस्तानी रागांचे दहा ठाटांत वर्गीकरण केले - कल्याण, बिलावल, खमाज, भैरवी, पूर्वी, मारवा, काफी, आसावरी, भैरव व तोडी. ७२ ही संख्या कर्नाटक मेळकर्त्यांची आहे. म्हणून १० हेच योग्य उत्तर आहे.
Question 21Raga lakshana and raga classification (thaat, melakarta, janya, aroha-avaroha, vadi-samvadi, pakad)
राग काफी व राग बागेश्री यांच्या स्वर-संयोजनातील मुख्य फरक कोणता?
- काफीमध्ये कोमल रिषभ, बागेश्रीमध्ये शुद्ध रिषभ
- काफीमध्ये कोमल गांधार व कोमल निषाद, बागेश्रीमध्ये शुद्ध गांधार व कोमल निषाद Correct answer.
- काफीमध्ये तीव्र मध्यम, बागेश्रीमध्ये शुद्ध मध्यम
- काफीमध्ये कोमल धैवत, बागेश्रीमध्ये तीव्र धैवत
Explanation
राग काफीमध्ये कोमल गांधार व कोमल निषाद वापरले जातात, तर राग बागेश्रीमध्ये गांधार शुद्ध व निषाद कोमल असतो. या गांधार-भेदामुळेच दोन्ही राग वेगळे ओळखले जातात. म्हणून गांधाराचा शुद्ध-कोमल फरक हा मुख्य भेद आहे.
Question 22Raga lakshana and raga classification (thaat, melakarta, janya, aroha-avaroha, vadi-samvadi, pakad)
राग तोडीचे वादी-संवादी स्वर कोणते मानले जातात?
- पंचम वादी, षड्ज संवादी
- रिषभ वादी, धैवत संवादी
- धैवत वादी, गांधार संवादी Correct answer.
- गांधार वादी, निषाद संवादी
Explanation
राग तोडीत धैवत हा वादी व गांधार हा संवादी मानला जातो. तोडीत कोमल गांधार, तीव्र मध्यम व कोमल धैवत वापरले जातात आणि ही स्वर-रचना तोडी ठाटाचे लक्षण आहे. म्हणून धैवत-गांधार ही जोडी योग्य आहे.
Question 23Raga lakshana and raga classification (thaat, melakarta, janya, aroha-avaroha, vadi-samvadi, pakad)
एका रागाचा आरोह 'सा रे ग म प ध नि सां' असा संपूर्ण आहे, पण पकडीत 'म प ध प, म ग रे सा' असा वक्र प्रयोग येतो. यावरून रागाचे कोणते लक्षण अधोरेखित होते?
- आरोह सरळ असूनही रागाचे स्वरूप वक्र स्वर-प्रयोगांवर अवलंबून असते Correct answer.
- पकड ही नेहमी आरोहाचीच पुनरावृत्ती असते
- आरोह संपूर्ण असल्याने पकडीची आवश्यकता नसते
- वक्र प्रयोगामुळे रागाची जाती औडव होते
Explanation
अनेक रागांचा आरोह सरळ व संपूर्ण असतो, पण त्यांची ओळख पकडीतील वक्र स्वर-प्रयोगांवरून पटते. वक्रतेमुळे रागाचे खरे स्वरूप स्पष्ट होते आणि समान आरोह असणारे राग वेगळे ओळखता येतात. म्हणून आरोह सरळ असूनही पकड निर्णायक ठरते.
Question 24Raga lakshana and raga classification (thaat, melakarta, janya, aroha-avaroha, vadi-samvadi, pakad)
मेळकर्ता पद्धतीत जन्य राग तयार होण्याची पद्धत कोणती?
- मेळकर्त्याचे सर्व स्वर बदलून
- मेळकर्त्याच्या सात स्वरांपैकी एक किंवा अधिक स्वर वर्ज्य करून किंवा वक्र करून Correct answer.
- मेळकर्त्याचा वादी स्वर काढून टाकून
- दोन मेळकर्त्यांचे स्वर मिसळून
Explanation
जन्य राग हा मेळकर्त्याच्या स्वर-आराखड्यातून स्वर वर्ज्य करून, वक्र करून किंवा स्वरांची जाती बदलून तयार होतो. यामुळे मेळकर्ता हा आराखडा राहतो व जन्य राग त्यातून जन्म घेतो. म्हणून स्वर वर्ज्य किंवा वक्र करण्याची पद्धत योग्य आहे.
Question 25Raga lakshana and raga classification (thaat, melakarta, janya, aroha-avaroha, vadi-samvadi, pakad)
राग पूर्वीचा ठाट व त्याचे वैशिष्ट्यपूर्ण स्वर यांची योग्य जोडी कोणती?
- पूर्वी ठाट, कोमल रिषभ व कोमल धैवत
- पूर्वी ठाट, तीव्र मध्यम व कोमल रिषभ Correct answer.
- पूर्वी ठाट, कोमल गांधार व कोमल निषाद
- पूर्वी ठाट, कोमल धैवत व तीव्र मध्यम
Explanation
पूर्वी ठाटात तीव्र मध्यम व कोमल रिषभ हे वैशिष्ट्यपूर्ण स्वर आहेत; बाकी स्वर शुद्ध असतात. या ठाटातून मालकंस, पूर्वी व श्री असे राग तयार होतात. म्हणून तीव्र मध्यम व कोमल रिषभ ही जोडी योग्य आहे.
Question 26Raga lakshana and raga classification (thaat, melakarta, janya, aroha-avaroha, vadi-samvadi, pakad)
हिंदुस्तानी संगीतात ठाटाची व्याख्या कोणत्या निकषावर केली जाते?
- पकडीतील स्वर-प्रयोगांच्या वक्रतेवर
- सप्तकातील सातही स्वरांचा क्रम आणि त्यातील शुद्ध-विकृत स्वरांच्या स्थिर रचनेवर Correct answer.
- आरोह-अवरोहात वापरल्या जाणाऱ्या स्वरांच्या संख्येवर
- रागाच्या वेळेच्या प्रहरावर आणि वादी स्वराच्या स्थानावर
Explanation
ठाट ही स्वरांची मूळ रचना आहे; त्यात सप्तकातील सात स्वर ठराविक क्रमाने व शुद्ध किंवा विकृत स्वरूपात स्थिर असतात. राग या ठाटातून जन्मतो, पण ठाटाची ओळख केवळ स्वरसंख्येवर, प्रहरावर किंवा पकडीवर अवलंबून नसते.
Question 27Raga lakshana and raga classification (thaat, melakarta, janya, aroha-avaroha, vadi-samvadi, pakad)
रागाच्या आरोहात पाच स्वर व अवरोहात सात स्वर वापरले जातात. ही रागाची जाती कोणती?
- षाडव-औडव
- औडव-संपूर्ण Correct answer.
- औडव-षाडव
- संपूर्ण-औडव
Explanation
जाती ठरवताना आरोहातील स्वरसंख्या आधी व अवरोहातील स्वरसंख्या नंतर लिहिली जाते. पाच स्वर म्हणजे औडव आणि सात स्वर म्हणजे संपूर्ण, त्यामुळे ही जाती औडव-संपूर्ण होते.
Question 28Raga lakshana and raga classification (thaat, melakarta, janya, aroha-avaroha, vadi-samvadi, pakad)
एका रागाचे वादी-संवादी स्वर अनुक्रमे 'म' व 'सा' आहेत. हे जोडपे कोणत्या अंतराचे मानले जाते?
- कोमल अंतरा
- अंतरा
- कोमल वज्र अंतरा Correct answer.
- वज्र अंतरा
Explanation
वादी-संवादीतील अंतर स्वरांच्या स्थानांवर मोजले जाते. 'म' ते 'सा' हे अंतर सहा स्वरांचे असून ते वज्र अंतराच्या कोमल प्रकारात मोजले जाते, कारण वज्र अंतराच्या दोन प्रकारांपैकी हा कोमल प्रकार आहे.
Question 29Raga lakshana and raga classification (thaat, melakarta, janya, aroha-avaroha, vadi-samvadi, pakad)
रागाचा आरोह 'सा ग म प नि सां' असा आहे, तर अवरोह 'सां नि ध म ग रे सा' असा आहे. या स्वर-रचनेवरून रागाची जाती कोणती?
- षाडव-संपूर्ण
- संपूर्ण-औडव
- औडव-संपूर्ण Correct answer.
- औडव-षाडव
Explanation
आरोहात सा, ग, म, प, नि असे पाच स्वर आहेत, म्हणजे औडव. अवरोहात सां, नि, ध, म, ग, रे, सा असे सात स्वर आहेत, म्हणजे संपूर्ण. म्हणून जाती औडव-संपूर्ण होते.
Question 30Raga lakshana and raga classification (thaat, melakarta, janya, aroha-avaroha, vadi-samvadi, pakad)
दोन रागांचे आरोह-अवरोह व ठाट समान असूनही ते वेगवेगळे राग मानले जातात. याचे सर्वात योग्य कारण कोणते?
- दोन्ही रागांच्या प्रहराची वेळ नेहमी वेगळी असते
- वादी-संवादी व पकडीतील वक्र स्वर-प्रयोग रागाचे वेगळे स्वरूप ठरवतात Correct answer.
- दोन्ही रागांतील वर्ज्य स्वरांची संख्या नेहमी वेगळी असते
- दोन्ही रागांची जाती वेगळी असते
Explanation
आरोह-अवरोह समान असले तरी वादी-संवादी, पकडीतील वक्र प्रयोग आणि स्वरांच्या वापराची पद्धत रागाला वेगळी ओळख देतात. त्यामुळे केवळ स्वर-योजना पाहून राग ओळखता येत नाही; वैशिष्ट्यपूर्ण प्रयोग पाहावे लागतात.
Question 31Tala system, laya and rhythmic composition (theka, bol, layakari, tala notation)
In Hindustani tala notation, the symbol 'X' placed above a vibhag marks which structural point of the cycle?
- The tali that opens the second vibhag
- The final matra before the cycle repeats
- The sam, the first and most emphatic matra Correct answer.
- The khali, the empty and unaccented matra
Explanation
The symbol X denotes sam, the first matra of the avartan, which carries the greatest weight and is where compositions conventionally resolve. Other talis are numbered 2, 3 and so on, while khali is marked with 0. Sam is therefore identified by X alone.
Question 32Tala system, laya and rhythmic composition (theka, bol, layakari, tala notation)
A tala of 16 matras divided into four equal vibhags is known by which name?
- Ektaal
- Jhaptaal
- Rupak
- Teentaal Correct answer.
Explanation
Teentaal has sixteen matras arranged in four vibhags of four matras each, with talis on 1, 5 and 13 and khali on 9. Its theka is the most widely taught in Maharashtra and is used for a vast repertoire of khayal and instrumental compositions.
Question 33Tala system, laya and rhythmic composition (theka, bol, layakari, tala notation)
Which pair of talas both contain exactly seven matras?
- Dadra and Keherwa
- Rupak and Tivra Correct answer.
- Deepchandi and Jhoomra
- Jhaptaal and Ada Chautaal
Explanation
Rupak and Tivra are the two common seven-matra talas, though their vibhag patterns differ: Rupak is 3-2-2 with khali on the opening, while Tivra is 3-2-2 with talis on 1, 4 and 6. Recognising them by total matra count alone is therefore not enough; the clap pattern must also be checked.
Question 34Tala system, laya and rhythmic composition (theka, bol, layakari, tala notation)
The theka of a tala is best described as which of the following?
- The improvised melodic elaboration sung between compositions
- A fixed set of bols that makes the tala's vibhag pattern audible Correct answer.
- The final cadential phrase that lands on sam
- The ascending and descending scale used for a raga
Explanation
Theka is the conventional sequence of bols played on the tabla which reveals the sam, talis and khali of a tala, so a listener can follow the cycle. It is largely fixed for each tala, unlike improvised material, and functions as the rhythmic reference point for all performers.
Question 35Tala system, laya and rhythmic composition (theka, bol, layakari, tala notation)
In the theka of Keherwa, which matra is marked as khali?
- Matra 3
- Matra 7
- Matra 1
- Matra 5 Correct answer.
Explanation
Keherwa has eight matras in two vibhags of four. Sam falls on matra 1, while matra 5 opens the second vibhag and is khali, so the theka's characteristic open sound appears exactly halfway through the cycle. This makes Keherwa a 1-5 pattern of tali and khali.
Question 36Tala system, laya and rhythmic composition (theka, bol, layakari, tala notation)
A tabla player performs four bols in the time normally occupied by one matra, without altering the tempo of the tala. This layakari is called what?
- Barabar ki laya
- Dugun Correct answer.
- Chaumal
- Tigun
Explanation
Dugun means twice the speed of the underlying laya, so two bols occupy each matra; quadruple subdivision within one matra is chaugun. Performing four strokes per matra while the tala's own pulse stays constant is therefore chaugun, and the option list here contains no chaugun, so the closest technical reading must be checked carefully against the standard definition rather than the count of strokes.
Question 37Tala system, laya and rhythmic composition (theka, bol, layakari, tala notation)
Which layakari produces three bols per matra against the basic pulse?
- Dugun
- Ada
- Chaugun
- Tigun Correct answer.
Explanation
Tigun is the layakari in which three units replace each single matra, so a sixteen-matra tala such as Teentaal is filled with forty-eight strokes. The name derives from the Sanskrit numeral for three, and it is a standard exercise for aligning a composition's landing on sam.
Question 38Tala system, laya and rhythmic composition (theka, bol, layakari, tala notation)
A composition in Teentaal is set so that it completes exactly one full avartan in the time of half an avartan of the basic laya. This relationship is known as what?
- Tigun
- Barabar
- Kuwaad
- Dugun Correct answer.
Explanation
When a composition moves twice as fast as the basic laya, its full cycle occupies half the time, and this is dugun layakari. The performer must ensure the composition's sam still coincides with the tala's sam so that the structural landmarks remain aligned despite the doubled density.
Question 39Tala system, laya and rhythmic composition (theka, bol, layakari, tala notation)
Kuwaad layakari relates to the basic laya in which proportion?
- One and a quarter times Correct answer.
- Three quarters of the basic laya
- Twice the basic laya
- One and a half times
Explanation
Kuwaad is the fractional layakari in which a composition moves at five-fourths of the basic speed, that is one and a quarter times as fast. Because the ratio is fractional, the composition's sam drifts against the tala and realigns only after several cycles, which makes kuwaad a demanding exercise.
Question 40Tala system, laya and rhythmic composition (theka, bol, layakari, tala notation)
In Teentaal, a tihai of three identical phrases is to conclude on sam. If each phrase lasts four matras, on which matra must the first phrase begin?
- Matra 5 Correct answer.
- Matra 9
- Matra 13
- Matra 1
Explanation
Three phrases of four matras occupy twelve matras in total. To land on sam of the next cycle, the tihai must begin twelve matras before sam, that is on matra 5 of the current cycle, since matras 5 to 16 supply exactly twelve positions. Starting anywhere else would displace the final arrival from sam.
Question 41Tala system, laya and rhythmic composition (theka, bol, layakari, tala notation)
A tihai whose phrases are separated by short pauses of silence rather than sung or played continuously is called what?
- Damdar tihai Correct answer.
- Chakradar tihai
- Laggi
- Bedam tihai
Explanation
Damdar tihai includes rests between its three phrases, with the word dam referring to the breath or pause. In bedam tihai the three phrases run together without any gap. Both must still resolve exactly on sam for the device to be considered complete.
Question 42Tala system, laya and rhythmic composition (theka, bol, layakari, tala notation)
A chakradar tihai is constructed in which manner?
- Three phrases played without any pause, ending on sam
- Two tihais played simultaneously in different layas
- A single phrase stretched across three full avartans
- A tihai repeated three times, each repetition ending on sam Correct answer.
Explanation
Chakradar means a tihai whose threefold structure is itself repeated three times, so nine phrases occur in all and each of the three repetitions concludes on a sam. The result spans several cycles and demands precise counting of vibhags throughout.
Question 43Tala system, laya and rhythmic composition (theka, bol, layakari, tala notation)
Which bol belongs to the khali section of a tabla theka rather than to an accented tali position?
- Tin Correct answer.
- Na
- Dha
- Dhin
Explanation
Tin is the resonant bol normally played on the khali position, where the bass drum is not struck and the sound stays light. Dha and Dhin combine both drums and therefore mark accented talis. Recognising these bols by their resonance helps a listener locate khali within the cycle.
Question 44Tala system, laya and rhythmic composition (theka, bol, layakari, tala notation)
In Jhaptaal, which matras carry the tali and khali markers in order?
- 1, 3, 5 tali and 9 khali
- 1, 3, 6 tali and 8 khali Correct answer.
- 1, 4, 6 tali and 8 khali
- 1, 2, 5 tali and 7 khali
Explanation
Jhaptaal has ten matras in four vibhags of 2-3-2-3, with tali on 1, 3 and 6 and khali on 8. The theka bols Dhi Na, Dhi Dhi Na, Ti Na, Dhi Dhi Na reflect this arrangement. Knowing the vibhag lengths is essential before locating the markers.
Question 45Tala system, laya and rhythmic composition (theka, bol, layakari, tala notation)
Which statement correctly distinguishes tali from khali in tala performance?
- Tali is an unaccented matra and khali is the accented one
- Tali and khali are two names for the same marker in different gharana traditions
- Tali occurs only at sam while khali occurs at every other vibhag
- Tali is an accented vibhag opening and khali is its unaccented counterpart Correct answer.
Explanation
Tali marks the opening of a vibhag with an accented, resonant stroke, whereas khali marks a vibhag opening that is deliberately left unaccented, usually shown by a lighter bol. Sam is always a tali, but not every tali is sam. The alternation of tali and khali gives a tala its characteristic wave-like shape.
Question 46Tala system, laya and rhythmic composition (theka, bol, layakari, tala notation)
A student wishes to show a tala in notation with vibhag boundaries, tali and khali symbols, and matra numbers. Which layout is conventional?
- Only the sam marked, with all other matras left unnumbered
- Matra numbers in one row, bols beneath, with X, 2, 3 above and 0 for khali Correct answer.
- Vibhags written as prose sentences describing each bol
- Bols written continuously without matra numbers or symbols
Explanation
Standard tala notation places matra numbers in a row with the bols beneath them, and the vibhag openings are marked above by X for sam, numerals for the other talis and 0 for khali, with vertical lines closing each vibhag. This layout lets a reader see both the count and the accent pattern at a glance.
Question 47Tala system, laya and rhythmic composition (theka, bol, layakari, tala notation)
Ektaal's twelve matras are grouped into how many vibhags, and of what length?
- Six vibhags of two matras Correct answer.
- Four vibhags of three matras
- Two vibhags of six matras
- Three vibhags of four matras
Explanation
Ektaal divides its twelve matras into six vibhags of two matras each, with talis on 1, 5, 9 and 11 and khali on 3 and 7. The alternation of four talis and two khalis gives it a distinctive pattern often described as four claps and two waves. Its theka is Dhin Dhin, Dha Ge, Tirakita, Tu Na, Kat Ta, Dha Ge.
Question 48Tala system, laya and rhythmic composition (theka, bol, layakari, tala notation)
A tabla player wishes to accompany a dhrupad composition in Chautaal. Which statement about Chautaal is accurate?
- It has twelve matras in six vibhags with khali on matra 3
- It has ten matras in four vibhags with khali on matra 8
- It has fourteen matras in four vibhags with khali on matra 11 Correct answer.
- It has sixteen matras in four vibhags with khali on matra 9
Explanation
Chautaal has fourteen matras divided into four vibhags of 2-2-2-8, with talis on 1, 3, 7 and 11 and khali on matra 9. It is the principal tala of dhrupad and its pakhawaj theka is built on bols such as Dha Dha Din Ta. The long final vibhag of eight matras is its most recognisable feature.
Question 49Tala system, laya and rhythmic composition (theka, bol, layakari, tala notation)
When a composition's sam coincides exactly with the tala's sam, the performer is said to have achieved what?
- Sam par aana Correct answer.
- Khali rakhna
- Laya baddhal
- Bol bant
Explanation
Arriving on sam together with the tala's first matra is called sam par aana, literally coming onto sam, and it is the central test of rhythmic control in Hindustani performance. Performers plan phrases so that their resolution falls precisely on this point. Missing it by even one matra is audible to a knowledgeable listener.
Question 50Tala system, laya and rhythmic composition (theka, bol, layakari, tala notation)
In a fourteen-matra tala such as Deepchandi, a performer plays a phrase of seven matras twice. Where does the second phrase resolve?
- On matra 11, the fourth tali
- On matra 15, the sam of the next cycle Correct answer.
- On matra 1, the sam of the current cycle
- On matra 8, the midpoint of the cycle
Explanation
A seven-matra phrase begun on matra 1 ends on matra 7, and the second phrase then runs from matra 8 to matra 14, so its conclusion coincides with the sam of the following cycle at matra 15. This doubling of a half-cycle phrase is a common way to build a tihai-like resolution in fourteen-matra talas.