गांधीजींचा जन्म कोणत्या शहरात झाला होता?
- वडोदरा
- अहमदाबाद
- पोरबंदर Correct answer.
- राजकोट
Explanation
महात्मा गांधींचा जन्म 2 ऑक्टोबर 1869 रोजी सौराष्ट्रातील पोरबंदर येथे झाला. राजकोट हे त्यांचे बालपण व शालेय शिक्षणाचे ठिकाण होते, जन्मस्थळ नाही.
Maharashtra SSC Sarvodaya Vichar Grade practice questions
One question at a time. Build your Maharashtra SSC Sarvodaya Vichar Grade understanding.
First 50 of 200 questions. Each one lists the choices, the correct answer, and an explanation. The checker at the top of this page saves progress in this browser when it is available.
Continue in the practice tool above to load more questions, 50 at a time.
गांधीजींनी दक्षिण आफ्रिकेत वकिली करताना अन्यायाविरुद्ध सुरू केलेल्या पहिल्या संघर्षाचे कारण काय होते?
- त्यांच्या कुटुंबाला देशातून हद्दपार करणे
- त्यांना जमीन कर भरण्यास सांगणे
- त्यांचे वकिली परवाना रद्द करणे
- ट्रेनच्या प्रथम श्रेणी डब्यातून त्यांना खाली उतरवणे Correct answer.
Explanation
1893 मध्ये पीटरमारित्झबर्गला जाताना वंशभेदामुळे गांधीजींना प्रथम श्रेणीच्या डब्यातून बाहेर टाकण्यात आले. या घटनेने त्यांच्या सत्याग्रही विचारसरणीची दिशा ठरवली.
गांधीजींनी 1930 मध्ये दांडी यात्रेद्वारे कोणत्या कराविरुद्ध प्रतिकात्मक बंद पाडला?
- कापूस कर
- तंबाखू कर
- जमीन महसूल
- मीठ कर Correct answer.
Explanation
12 मार्च 1930 रोजी साबरमतीपासून दांडीपर्यंत पदयात्रा करून गांधीजींनी ब्रिटिशांच्या मीठ कायद्याचे उल्लंघन केले. मीठ हे सर्वसामान्यांच्या रोजच्या जीवनाशी जोडलेले असल्याने ते प्रतीक म्हणून निवडले गेले.
सत्याग्रहाच्या गांधीजींच्या पद्धतीत 'अहिंसा' या संकल्पनेचा मुख्य अर्थ काय आहे?
- कायद्याचे पालन करणे आणि बदल न मागणे
- शारीरिक किंवा मानसिक हिंसाचार टाळून विरोध व्यक्त करणे Correct answer.
- विरोधकाशी तडजोड न करता संपूर्ण माघार घेणे
- विरोधकाला सत्तेवरून हटवण्यासाठी गुप्त कारवाया करणे
Explanation
गांधीजींसाठी अहिंसा म्हणजे केवळ हिंसा न करणे नव्हे, तर विचार, वाणी व कृतीत विरोधकालाही दुखावण्याचे टाळणे. विरोध सत्याच्या आधारे खुलेपणाने व्यक्त करायचा, पण शत्रुत्वाशिवाय.
गांधीजींनी साबरमती आश्रमात राहण्यासाठी आणि आंदोलनाचे केंद्र म्हणून अहमदाबादजवळील कोणते स्थान निवडले?
- अरवली पर्वतरांगेतील गुहा
- दांडी समुद्रकिनारा
- वर्धा येथील सेवाग्राम
- साबरमती नदीकाठची जमीन Correct answer.
Explanation
1917 मध्ये साबरमती नदीकाठी स्थापन झालेला आश्रम गांधीजींच्या सत्याग्रहाचे प्रमुख केंद्र बनला. तेथेच 1930 ची दांडी यात्रा सुरू झाली.
गांधीजींनी वापरलेल्या 'स्वराज्य' या शब्दाचा त्यांच्या विचारात प्रामुख्याने कोणता अर्थ आहे?
- स्वतःवर राज्य करणे अर्थात स्वयंशासन व स्वावलंबन Correct answer.
- केवळ ब्रिटिशांची सत्ता भारतीयांकडे हस्तांतरित होणे
- सैन्यबळाने परदेशी राजवट उलथवणे
- शहरी उद्योगांचे राष्ट्रीयीकरण करणे
Explanation
गांधीजींसाठी स्वराज्य म्हणजे केवळ राजकीय सत्तांतर नव्हे, तर प्रत्येक व्यक्तीचे आत्मसंयमन व गावांचे स्वावलंबन. सत्ता बदलूनही जनतेचे शोषण चालू राहिले तर ते खरे स्वराज्य नाही.
गांधीजींनी हिंद स्वराज या पुस्तकात संवादाचे माध्यम कोणते निवडले?
- गुरू आणि शिष्य यांच्यातील संवाद
- वडील आणि मुलगा यांच्यातील संवाद
- राजा आणि मंत्री यांच्यातील संवाद
- संपादक आणि वाचक यांच्यातील संवाद Correct answer.
Explanation
हिंद स्वराज (1909) मध्ये गांधीजींनी 'संपादक' व 'वाचक' यांच्यातील काल्पनिक संवादातून आपले विचार मांडले. या स्वरूपामुळे प्रश्नोत्तरांतून आक्षेप व त्यांची उत्तरे स्पष्ट होतात.
गांधीजींनी 1917 मध्ये बिहारमधील चंपारण येथे शेतकऱ्यांच्या बाजूने केलेला संघर्ष कोणत्या मुद्द्याशी संबंधित होता?
- जंगल कायद्याविरुद्ध
- मिठाच्या कराविरुद्ध
- कापूस दराविरुद्ध
- निलाच्या बळजबरीच्या लागवडीविरुद्ध Correct answer.
Explanation
चंपारणमध्ये जमीनदार शेतकऱ्यांना निलाची लागवड सक्तीने करवत होते आणि अन्याय्य वसुली करत होते. गांधीजींनी तेथे चौकशी करून शेतकऱ्यांच्या बाजूने सविनय प्रतिकार केला.
गांधीजींनी कापसावर आधारित विदेशी कापडाविरुद्ध जनजागृतीसाठी कोणते प्रतीक वापरले?
- लोखंडी नांगर
- गाईची कातडी
- चरखा आणि हातमागाचे कापड Correct answer.
- रेशमी शाल
Explanation
गांधीजींनी चरख्याचे प्रतीक स्वदेशी व स्वावलंबनाचे माध्यम म्हणून स्वीकारले. 1921 मध्ये चरखा काँग्रेसच्या ध्वजावरही आला आणि खादीचा प्रचार झाला.
गांधीजींच्या मते 'सर्वोदय' या संकल्पनेचा मुख्य आधार काय आहे?
- श्रीमंत वर्गाचे संरक्षण
- समाजातील शेवटच्या व्यक्तीचाही विकास होणे Correct answer.
- शहरांमधील उद्योगांची वाढ
- राजकीय पक्षांची संख्या वाढणे
Explanation
सर्वोदय म्हणजे सर्वांचा उदय, विशेषतः समाजातील सर्वात दुर्बल व्यक्तीचाही विकास. गांधीजींनी ग्रामस्वराज्य व सर्वसमावेशक उन्नतीवर भर दिला.
गांधीजींनी 1942 मध्ये सुरू केलेल्या चळवळीचे प्रमुख नारे कोणते होते?
- इंकलाब जिंदाबाद
- जय हिंद
- वंदे मातरम्
- करो या मरो Correct answer.
Explanation
8 ऑगस्ट 1942 रोजी मुंबईत झालेल्या अधिवेशनात गांधीजींनी 'करो या मरो' हा संदेश दिला. या चळवळीला भारत छोडो आंदोलन असे म्हणतात.
गांधीजींच्या अस्पृश्यता विरोधी दृष्टिकोनाचे त्यांनी वापरलेले समर्थक नाव कोणते होते?
- दलित
- बहिष्कृत
- हरिजन Correct answer.
- अंत्यज
Explanation
गांधीजींनी अस्पृश्यांना 'हरिजन' म्हणजे ईश्वराची मुले असे संबोधले आणि त्यांच्या प्रवेशासाठी मंदिर-सत्याग्रह केले. त्यांनी 'हरिजन' वृत्तपत्रही सुरू केले.
गांधीजींनी 1932 मध्ये सुरू केलेल्या उपोषणाचे कारण कोणते होते?
- मिठाच्या कराविरुद्ध
- अस्पृश्यांसाठी स्वतंत्र मतदारसंघ देण्याच्या निर्णयाविरुद्ध Correct answer.
- जमीन महसुलाच्या वाढीविरुद्ध
- मजुरांच्या वेतन कपातीविरुद्ध
Explanation
रॅम्से मॅकडोनाल्ड यांच्या सांप्रदायिक निर्णयाने अस्पृश्यांसाठी स्वतंत्र मतदारसंघ दिल्यावर गांधीजींनी येरवडा तुरुंगात उपोषण सुरू केले. याचा परिणाम पुणे करार (1932) झाला.
गांधीजींनी शिक्षणाविषयी मांडलेल्या 'नई तालीम' किंवा 'बेसिक एज्युकेशन' योजनेचे मुख्य वैशिष्ट्य कोणते होते?
- इंग्रजी माध्यमातूनच शिक्षण देणे
- शहरी शाळांना प्राधान्य देणे
- हस्तकला व उत्पादक कामाद्वारे शिक्षण जोडणे Correct answer.
- केवळ पुस्तकी परीक्षांवर भर देणे
Explanation
गांधीजींनी शिक्षण हे हाताच्या उत्पादक कामाशी जोडले जावे असे सुचवले, जेणेकरून शिक्षण आत्मनिर्भर व अनुभवाधारित होईल. 1937 च्या वर्धा योजनेत हे तत्त्व मांडले गेले.
गांधीजींनी सत्याग्रही कार्यकर्त्यांसाठी मांडलेल्या अकरा व्रतांमध्ये खालीलपैकी कोणते समाविष्ट आहे?
- सैन्य सेवा
- संपत्ती संचय
- मद्यपान
- अस्पृश्यता निवारण Correct answer.
Explanation
गांधीजींनी आश्रमवासींसाठी सत्य, अहिंसा, ब्रह्मचर्य, अस्वाद, अस्तेय, असंग्रह, शरीरश्रम, अस्पृश्यता निवारण, स्वदेशी, भयराहित्य व सर्वधर्मसमभाव अशी अकरा व्रते सांगितली. अस्पृश्यता निवारण हे त्यातील सामाजिक व्रत होते.
गांधीजींनी 'असहकार' आंदोलनाची सुरुवात 1920 मध्ये कोणत्या कारणाने केली?
- ब्रिटिश सरकारने पंजाबमधील अन्यायाची चौकशी न करणे आणि खिलाफतच्या मागण्यांकडे दुर्लक्ष करणे Correct answer.
- जमीन महसूल पूर्णपणे माफ होणे
- मिठाचा कर रद्द होणे
- भारताला संपूर्ण स्वातंत्र्य मिळाल्याचे जाहीर होणे
Explanation
जालियनवाला बाग हत्याकांडानंतर झालेल्या अन्यायाची चौकशी न झाल्याने आणि खिलाफतच्या मागण्यांकडे सरकारने दुर्लक्ष केल्याने गांधीजींनी असहकाराचा मार्ग स्वीकारला. यात सरकारी पदव्या, न्यायालये व शाळांचा बहिष्कार होता.
गांधीजींनी खेडा संघर्षात (1918) शेतकऱ्यांच्या बाजूने कोणती मागणी केली?
- जमीनदारी पद्धत कायम ठेवणे
- निलाची लागवड वाढवणे
- महसुलाची वसुली स्थगित करणे Correct answer.
- मिठाच्या कराचे उच्चाटन
Explanation
गुजरातमधील खेड्यात दुष्काळ असतानाही सरकारने महसूल वसुली सुरू ठेवली होती. गांधीजींनी महसूल स्थगितीची मागणी केली आणि शेतकऱ्यांनी सविनय बंद पाडला.
गांधीजींनी 'सत्याग्रह' या शब्दाचा पहिला वापर दक्षिण आफ्रिकेत कोणत्या कारणासाठी केला?
- नवीन राजकीय पक्ष स्थापण्यासाठी
- कर वसुलीची मोहीम राबवण्यासाठी
- सैन्यात भरती करण्यासाठी
- पॅसिव्ह रेझिस्टन्स या इंग्रजी शब्दाच्या जागी स्वदेशी संज्ञा देण्यासाठी Correct answer.
Explanation
दक्षिण आफ्रिकेत सुरू असलेल्या संघर्षाला 'पॅसिव्ह रेझिस्टन्स' हे नाव अपुरे वाटल्याने गांधीजींनी स्पर्धेतून 'सत्याग्रह' हा शब्द निवडला. यात सत्याचा आग्रह व अहिंसा हे दोन्ही अंतर्भूत आहेत.
गांधीजींनी आपल्या आत्मचरित्राचे शीर्षक 'सत्याचे प्रयोग' असे का ठेवले?
- सत्य शोधण्याच्या दृष्टीने आपल्या जीवनातील प्रयोगांची नोंद म्हणून Correct answer.
- दक्षिण आफ्रिकेतील प्रवासवर्णन देण्यासाठी
- आपल्या कुटुंबाची वंशावळ देण्यासाठी
- केवळ राजकीय घटनांचा इतिहास देण्यासाठी
Explanation
गांधीजींनी आत्मचरित्रात आपले जीवन सत्याच्या शोधाच्या दृष्टीने केलेल्या प्रयोगांची मालिका म्हणून मांडले. त्यामुळे ते केवळ घटनांचे वर्णन न राहता आत्मपरीक्षणाचे दस्तऐवज बनले.
गांधीजींनी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेसाठी कोणत्या तत्त्वावर भर दिला?
- गावातील उत्पादन व उपभोगाचे स्थानिक समतोल Correct answer.
- परदेशी भांडवलावर अवलंबून राहणे
- मोठ्या कारखान्यांवर आधारित उत्पादन
- शहरीकरणाला प्रोत्साहन देणे
Explanation
गांधीजींच्या मते गावे स्वावलंबी राहिली तरच रोजगार व सन्मान टिकून राहील. त्यांनी ग्रामोद्योग, स्थानिक कारागिरी व स्थानिक उपभोग यावर आधारित अर्थव्यवस्थेची कल्पना मांडली.
गांधीजींनी 1915 मध्ये भारतात परतल्यावर आपल्या कार्याची सुरुवात जवळपास कोणत्या पद्धतीने केली?
- ब्रिटिश सरकारमध्ये सहभागी होणे
- तत्काळ मोठे आंदोलन पुकारणे
- राजकीय पद स्वीकारणे
- देशभर प्रवास करून स्थानिक समस्या समजून घेणे Correct answer.
Explanation
गांधीजींनी भारतात परतल्यावर गोपाळ कृष्ण गोखल्यांच्या सल्ल्यानुसार वर्षभर प्रवास करून देशाची स्थिती समजून घेतली. त्यानंतरच त्यांनी चंपारण, खेडा व अहमदाबादसारखे स्थानिक संघर्ष हाती घेतले.
गांधीजींनी 'अंत्योदय' या शब्दाचा वापर सर्वोदय विचारात कोणत्या अर्थाने केला?
- शेवटच्या व्यक्तीचा उदय राजकीय सत्तेने होतो
- केवळ शेवटच्या व्यक्तीच्या गरजा पाहिल्या पाहिजेत
- शेवटच्या व्यक्तीला समाजातून वेगळे ठेवले पाहिजे
- शेवटच्या व्यक्तीचा उदय हा सर्वांच्या उदयाचा पाया आहे Correct answer.
Explanation
गांधीजींच्या सर्वोदय विचारात अंत्योदय म्हणजे सर्वात दुर्बल व्यक्तीचा विकास हा सर्वांच्या विकासाचा निकष आहे. दुर्बलाला वगळून झालेली प्रगती खरी प्रगती नाही.
गांधीजींच्या मते 'सविनय कायदेभंग' हा मार्ग कोणत्या परिस्थितीत योग्य ठरतो?
- जेव्हा विरोधकांना गुप्तपणे दुखापत करायची असेल
- जेव्हा सत्ता बळकावण्यासाठी हिंसा आवश्यक असेल
- जेव्हा राज्याचा कायदा विवेकाच्या विरुद्ध असेल आणि शांततेने त्याचे उल्लंघन करून शिक्षा भोगण्याची तयारी असेल Correct answer.
- जेव्हा कायद्याचे पालन करून कोणताही बदल मिळत नसेल तर कायदा पूर्णपणे मोडून टाकावा
Explanation
गांधीजींसाठी कायदेभंग हा विवेकाच्या आधारे केलेला सार्वजनिक व अहिंसक विरोध होता, ज्यात शिक्षा स्वीकारण्याची तयारी असते. तो सत्ता बळकावण्याचे साधन नव्हे, तर अन्यायाविरुद्ध सत्याचा आग्रह आहे.
गांधीजींनी 'नैतिक साधनांचे पवित्रत्व' या विचारात कोणती भूमिका मांडली?
- उद्दिष्ट साध्य करण्यासाठी वापरलेली साधनेही नैतिकदृष्ट्या शुद्ध असावीत Correct answer.
- साधनांचा विचार केवळ राजकीय परिणामावरून करावा
- उद्दिष्ट चांगले असेल तर कोणतेही साधन चालते
- नैतिकता ही केवळ व्यक्तिगत जीवनापुरती मर्यादित आहे
Explanation
गांधीजींच्या मते साधने व साध्य यांची विभागणी करता येत नाही; अशुद्ध साधनांनी शुद्ध उद्दिष्ट साधले जात नाही. त्यामुळे त्यांनी अहिंसेला केवळ साधन नव्हे तर जीवनपद्धती मानले.
गांधीजींनी 'स्वदेशी' या तत्त्वाचा राजकीय अर्थ कसा मांडला?
- सर्व आयात थांबवून देशातील व्यापार बंद करणे
- स्थानिक उत्पादनांना राजकीय पक्षाचे नियंत्रण देणे
- परदेशी वस्तूंवर केवळ कर लावून त्यांचा वापर चालू ठेवणे
- स्थानिक उत्पादन व उपभोगातून आर्थिक स्वातंत्र्य व सामाजिक न्याय साधणे Correct answer.
Explanation
गांधीजींसाठी स्वदेशी हा केवळ कापडाचा मुद्दा नव्हता; स्थानिक उत्पादनातून रोजगार, आत्मसन्मान व आर्थिक स्वातंत्र्य येत होते. त्यामुळे स्वदेशी हा सामाजिक न्यायाचाही मार्ग बनला.
गांधीजींनी दक्षिण आफ्रिकेत फिनिक्स वसाहत कोणत्या उद्देशाने स्थापन केली?
- ब्रिटिश सरकारच्या विरोधात लष्करी प्रशिक्षण देण्यासाठी
- भारतीयांना इंग्रजी शिक्षण देऊन नोकऱ्या मिळवण्यासाठी
- सत्याग्रहींच्या कुटुंबियांसाठी साधी व शिस्तबद्ध जीवनशैली राखण्यासाठी Correct answer.
- शेती व व्यापारासाठी नफा मिळवण्यासाठी
Explanation
फिनिक्स वसाहत ही गांधीजींनी 1904 मध्ये डर्बनजवळ स्थापन केली. तिचा उद्देश सत्याग्रहींना साधेपणा, श्रमाचे मूल्य आणि आत्म-शिस्त यांची जाणीव करून देणे हा होता. तेथे राहणारे लोक शेती व हस्तकलेच्या माध्यमातून स्वावलंबन शिकत असत.
गांधीजींच्या मते, 'सत्याग्रह' आणि 'निष्क्रिय प्रतिकार' यांत मूलभूत फरक कोणता?
- सत्याग्रह फक्त भारतात लागू होतो, तर निष्क्रिय प्रतिकार जागतिक पातळीवर
- सत्याग्रहात हिंसाचाराची शक्यता असते, तर निष्क्रिय प्रतिकार पूर्णपणे अहिंसक असतो
- सत्याग्रह हा केवळ राजकीय हक्कांसाठी असतो, तर निष्क्रिय प्रतिकार सामाजिक सुधारणेसाठी
- सत्याग्रह हा सत्यावर आधारित आत्मशुद्धीचा मार्ग आहे, तर निष्क्रिय प्रतिकार हा केवळ विरोधाचे तंत्र Correct answer.
Explanation
गांधीजींनी सत्याग्रहाचा अर्थ 'सत्याचा आग्रह' असा केला आणि तो आत्मशुद्धी व नैतिक बळावर चालतो. निष्क्रिय प्रतिकार हा केवळ विरोधाचे बाह्य तंत्र मानला जातो, त्यात आत्मशुद्धीची अनिवार्यता नसते. म्हणून गांधीजींनी सत्याग्रहाला निष्क्रिय प्रतिकारापेक्षा वेगळे व उच्च स्थान दिले.
गांधीजींनी 1930 च्या दांडी यात्रेच्या वेळी कोणत्या कायद्याचे उल्लंघन केले?
- वन कायदा
- अबकारी कायदा
- मिठाचा कायदा Correct answer.
- शस्त्र कायदा
Explanation
दांडी यात्रेत गांधीजींनी साबरमती आश्रमातून 12 मार्च 1930 रोजी प्रयाण केले आणि 6 एप्रिल रोजी दांडी येथे समुद्रकिनाऱ्यावर मीठ बनवून ब्रिटिश मिठाच्या कायद्याचे उल्लंघन केले. हा कायदा भारतीयांना मीठ बनवण्यास व विकण्यास प्रतिबंध करत होता. यामुळे सविनय कायदेभंग आंदोलनाला सुरुवात झाली.
गांधीजींनी 'हिंद स्वराज' मध्ये आधुनिक सभ्यतेबद्दल कोणती भूमिका मांडली?
- आधुनिक सभ्यता ही रोगासारखी असून ती नैतिक अधःपतनाकडे नेते Correct answer.
- आधुनिक सभ्यता ही मानवजातीच्या प्रगतीचे अंतिम लक्ष्य आहे
- आधुनिक सभ्यता ही केवळ युरोपपुरती मर्यादित असून भारतावर तिचा परिणाम झालेला नाही
- आधुनिक सभ्यता भारतासाठी आवश्यक असून ती त्वरित स्वीकारली पाहिजे
Explanation
हिंद स्वराज मध्ये गांधीजींनी आधुनिक सभ्यतेला 'रोग' असे संबोधले आणि ती भौतिक सुखांच्या मागे लागून नैतिक अधःपतन घडवते असे मत मांडले. त्यांनी पाश्चात्य औद्योगिकीकरण व ग्राहकवादाला विरोध केला. त्यांच्या मते खरी सभ्यता आत्मसंयम, कर्तव्यपालन व नैतिक जीवनात आहे.
गांधीजींनी सत्याग्रहाच्या मार्गात 'आत्मशुद्धी'ला का महत्त्व दिले?
- आत्मशुद्धी ही केवळ धार्मिक विधी असून तिचा सत्याग्रहाशी संबंध नाही
- आत्मशुद्धीमुळे सत्याग्रहीला विरोधकांवर शारीरिक दबाव आणता येतो
- आत्मशुद्धीमुळे सत्याग्रहीचे मन निर्मळ राहून त्याच्या प्रतिकारात नैतिक बळ येते Correct answer.
- आत्मशुद्धीमुळे सत्याग्रहीला कायदेशीर संरक्षण मिळते
Explanation
गांधीजींच्या मते सत्याग्रह हा केवळ बाह्य प्रतिकार नसून आंतरिक शुद्धीचा मार्ग आहे. आत्मशुद्धीमुळे सत्याग्रहीच्या मनातील राग, भय व स्वार्थ कमी होतात आणि त्याच्या प्रतिकारात नैतिक अधिष्ठान येते. त्यामुळे विरोधकाचे मन जिंकणे शक्य होते, असे त्यांना वाटे.
गांधीजींनी 'सर्वोदय' या संकल्पनेचा प्रचार करताना कोणत्या तत्त्वावर भर दिला?
- समाजातील सर्वांत श्रीमंत वर्गाच्या हिताचे रक्षण
- अंत्योदय अर्थात समाजातील शेवटच्या व्यक्तीचा उत्कर्ष Correct answer.
- केंद्रीकृत राज्यसत्तेच्या माध्यमातून समतेची स्थापना
- स्पर्धात्मक अर्थव्यवस्थेतून विकास
Explanation
सर्वोदयाचा अर्थ 'सर्वांचा उदय' असा असून गांधीजींनी त्यात अंत्योदयाला प्राधान्य दिले. त्यांच्या मते समाजाचा खरा विकास तेव्हाच होतो जेव्हा शेवटच्या व्यक्तीचे जीवनमान सुधारते. हे तत्त्व ग्रामस्वराज्य व सर्वसमावेशक विकासाशी जोडलेले आहे.
गांधीजींनी 1918 च्या अहमदाबाद मजूर संपात उपोषण का केले?
- मजुरांनी आपली मागणी सोडून द्यावी यासाठी त्यांना भाग पाडण्यासाठी
- मजुरांनी हिंसाचार केल्यामुळे त्यांना शिक्षा करण्यासाठी
- मजुरांनी संप मोडल्यामुळे त्यांची नैतिक जबाबदारी स्वीकारण्यासाठी Correct answer.
- मजुरांच्या मागण्या मान्य करून घेण्यासाठी सरकारवर दबाव आणण्यासाठी
Explanation
अहमदाबाद मजूर संपात काही मजुरांनी हिंसाचार केल्याचे गांधीजींना समजल्यावर त्यांनी आपले उपोषण सुरू केले. ते म्हणाले की मजुरांनी केलेल्या अहिंसाचाराची नैतिक जबाबदारी त्यांनी स्वीकारली पाहिजे. हे उपोषण आत्मशुद्धी व सत्याग्रहाच्या तत्त्वाचे उदाहरण मानले जाते.
गांधीजींनी 'स्वदेशी' च्या आंदोलनात विदेशी वस्तूंऐवजी कोणत्या गोष्टीवर भर दिला?
- मोठ्या कारखान्यांतील उत्पादनावर
- परदेशी तंत्रज्ञानाच्या वापरावर
- आयात केलेल्या यंत्रसामग्रीवर
- स्थानिक हस्तकलेच्या उत्पादनांवर Correct answer.
Explanation
स्वदेशी आंदोलनात गांधीजींनी स्थानिक हस्तकला व ग्रामोद्योगांना प्रोत्साहन दिले. ते म्हणाले की विदेशी वस्तूंचा बहिष्कार करून स्थानिक उत्पादनांना पाठिंबा दिला पाहिजे. यामुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्था बळकट होते व स्वावलंबन वाढते.
गांधीजींनी 1947 मध्ये फाळणीच्या वेळी हिंसाचार थांबवण्यासाठी कोणत्या पद्धतीचा वापर केला?
- मुस्लीम लीगशी युती करून सरकार स्थापन करणे
- कलकत्ता व दिल्लीत उपोषण व शांतता दौरे Correct answer.
- संयुक्त राष्ट्रांकडे तक्रार करणे
- लष्करी कारवाईची मागणी करणारे पत्रकार परिषद भाषण
Explanation
फाळणीच्या वेळी गांधीजींनी कलकत्ता व दिल्लीत उपोषण करून व शांतता दौरे काढून हिंसाचार थांबवण्याचा प्रयत्न केला. त्यांनी हिंदू-मुस्लीम ऐक्यासाठी आत्मत्यागाची भूमिका घेतली. या कृतीमुळे अनेक ठिकाणी तणाव कमी झाला, असे इतिहासकार मानतात.
गांधीजींच्या 'अकरा व्रतां'मध्ये खालीलपैकी कोणते व्रत समाविष्ट आहे?
- अस्पृश्यता निवारण Correct answer.
- प्रत्येक दिवशी मंदिरात जाणे
- राष्ट्रीय सैन्यात भरती होणे
- इंग्रजी शिक्षण घेणे
Explanation
गांधीजींनी सत्याग्रहींसाठी अकरा व्रते सांगितली, त्यात अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य, अस्वाद, अभय, सर्वधर्मसमभाव, स्वदेशी, शरीरश्रम, अस्पृश्यता निवारण व स्वच्छता यांचा समावेश होतो. अस्पृश्यता निवारण हे त्यांनी सामाजिक समतेसाठी अनिवार्य मानले. ही व्रते सत्याग्रहाच्या नैतिक पायाचा भाग आहेत.
गांधीजींनी 'नई तालीम' योजनेत शिक्षणाचे माध्यम कोणत्या गोष्टीशी जोडले?
- परदेशी भाषांचा अभ्यास
- संगणक शिक्षण
- लष्करी प्रशिक्षण
- हस्तकला व उत्पादक कार्य Correct answer.
Explanation
नई तालीम किंवा बेसिक एज्युकेशनमध्ये गांधीजींनी हस्तकला व उत्पादक कार्याला शिक्षणाचा केंद्रबिंदू मानले. त्यांच्या मते शिक्षणाने बुद्धी व हात यांचा सुसंवाद साधला पाहिजे आणि बालक स्वावलंबी बनला पाहिजे. यामुळे शिक्षण आत्मनिर्भर व समाजोपयोगी होते.
गांधीजींनी 'असहकार' आंदोलनात सहभागींना कोणत्या गोष्टीचे आवाहन केले?
- परदेशी वस्तूंचा वापर वाढवण्याचे
- सरकारी नोकऱ्या व सनदी पदे सोडून देण्याचे Correct answer.
- सरकारी शाळांमध्ये प्रवेश घेण्याचे
- ब्रिटिश सैन्यात भरती होण्याचे
Explanation
असहकार आंदोलनात गांधीजींनी लोकांना सरकारी नोकऱ्या, सनदी पदे, सरकारी शाळा व न्यायालये यांचा बहिष्कार करण्याचे आवाहन केले. त्यांनी परदेशी वस्तूंचा बहिष्कार व स्वदेशीचा स्वीकार यावर भर दिला. यामुळे ब्रिटिश राज्यव्यवस्थेला आव्हान निर्माण झाले.
गांधीजींनी 'रचनात्मक कार्यक्रम' का महत्त्वाचा मानला?
- ते निवडणुकीत विजय मिळवण्यासाठीच असते
- ते समाजातील विषमता दूर करून स्वराज्यासाठी आंतरिक बळ निर्माण करते Correct answer.
- ते केवळ ग्रामीण भागातील शेतीसाठी असते
- ते केवळ सरकारविरुद्धचे आंदोलन तीव्र करते
Explanation
गांधीजींच्या मते रचनात्मक कार्यक्रम हा स्वराज्याचा पाया आहे. त्यात स्वदेशी, ग्रामस्वच्छता, अस्पृश्यता निवारण, स्त्रीशिक्षण, आरोग्य व ग्रामोद्योग यांचा समावेश होतो. यामुळे समाजाची आंतरिक शक्ती वाढते व स्वराज्य टिकाऊ होते.
गांधीजींनी 'सर्वधर्मसमभाव' या तत्त्वात कोणती भूमिका मांडली?
- धर्म हा केवळ खाजगी बाब असून सार्वजनिक जीवनात त्याचे स्थान नाही
- फक्त हिंदू धर्म श्रेष्ठ असून इतर धर्मांनी त्याचा स्वीकार करावा
- सर्व धर्म समान आहेत, पण त्यांच्यातील सत्याचा शोध आपापल्या पद्धतीने घ्यावा Correct answer.
- सर्व धर्म एकाच ईश्वराचे भिन्न रूप असून त्यांच्यातील भेद पुसून टाकावा
Explanation
गांधीजींनी सर्वधर्मसमभावाचा अर्थ सर्व धर्मांचा आदर व त्यांच्यातील सत्याचा स्वतंत्र शोध असा केला. त्यांनी कोणत्याही धर्माला श्रेष्ठ मानले नाही व धर्मांतराला विरोध केला. त्यांच्या मते प्रत्येक धर्माने आपल्या परंपरेतून सत्याचा शोध घ्यावा.
गांधीजींनी 'स्वराज्य' या संकल्पनेत 'स्व' या शब्दाला कोणता अर्थ दिला?
- स्वतःच्या जातीचे वर्चस्व
- स्वतःवर आत्मसंयमाचे नियंत्रण Correct answer.
- स्वतःच्या स्वार्थाचे रक्षण
- स्वतःच्या प्रदेशाचे राजकीय नियंत्रण
Explanation
गांधीजींनी स्वराज्याचा अर्थ केवळ राजकीय स्वातंत्र्य नसून आत्मसंयम व स्वतःवरचे नियंत्रण असा केला. त्यांच्या मते खरे स्वराज्य तेव्हाच मिळते जेव्हा व्यक्ती आपल्या इंद्रियांवर व मनावर ताबा मिळवते. हे आत्मसंयमाचे तत्त्व सत्याग्रहाच्या नैतिकतेशी जोडलेले आहे.
Vinoba Bhave is best known in Indian history as the foremost disciple of which leader?
- Mahatma Gandhi Correct answer.
- Jawaharlal Nehru
- Bal Gangadhar Tilak
- B. R. Ambedkar
Explanation
Vinoba Bhave was a devoted follower of Mahatma Gandhi and was widely regarded as his spiritual heir in the constructive programme. He joined Gandhi's ashrams and devoted his life to Gandhian methods of non-violence and village reconstruction.
In which year did Vinoba Bhave begin the Bhoodan (land-gift) movement by accepting land donated at Pochampalli?
- 1951 Correct answer.
- 1947
- 1962
- 1942
Explanation
The Bhoodan movement began in April 1951 at Pochampalli in present-day Telangana, when Vinoba walked into a village of landless labourers and land was offered to him. This event launched his long walking campaign across India asking for voluntary land gifts.
Vinoba Bhave was the first individual to be awarded which Indian honour, in 1958?
- The Padma Vibhushan
- The Jnanpith Award
- The Param Vir Chakra
- The Bharat Ratna Correct answer.
Explanation
Vinoba Bhave received the Bharat Ratna in 1958, becoming the first person to be so honoured after the award was instituted. The citation recognised his work in the Bhoodan movement and his Gandhian social service.
The term 'Gramdan', which Vinoba promoted after Bhoodan, refers to what practice?
- Distributing government land among landless families
- Villagers collectively gifting their land to the village community Correct answer.
- Donating a village's land to the state government
- Selling village land to private industry
Explanation
Gramdan means village-gift: landowners voluntarily surrender individual title so that land is held collectively by the village community and managed for all residents. Vinoba saw Gramdan as a step beyond individual land gifts toward a cooperative, self-governing village order.
Vinoba Bhave is credited with founding which movement for self-reliant village industries and decentralised production?
- The Home Rule League
- The Sarvodaya movement Correct answer.
- The Swadeshi Steam Navigation Company
- The Servants of India Society
Explanation
Sarvodaya, meaning 'welfare of all', was the name Vinoba gave to the Gandhian programme of non-violent social reconstruction that included Bhoodan, Gramdan and village self-reliance. He built the Sarvodaya Samaj network to spread this work.
Vinoba Bhave's commentary on the Bhagavad Gita, written while he was imprisoned, is titled what?
- Gita Pravachan
- Gita Rahasya
- Gitai Correct answer.
- Srimad Bhagavad Gita Rahasya
Explanation
Vinoba wrote 'Gitai', a Marathi commentary on the Bhagavad Gita, during his imprisonment in the 1930s. It presents the Gita as a guide to action and non-violent duty rather than as a text of withdrawal.
Which Gandhian campaign did Vinoba Bhave lead in 1940 as the first individual satyagrahi chosen by Gandhi?
- The Salt Satyagraha
- The Quit India movement
- The Kheda Satyagraha
- The Individual Satyagraha against the war effort Correct answer.
Explanation
In October 1940 Gandhi selected Vinoba as the first satyagrahi in the Individual Satyagraha, a campaign in which chosen individuals publicly opposed Indian participation in the Second World War. Vinoba's arrest launched the campaign and demonstrated his standing as Gandhi's leading disciple.
Vinoba Bhave's walking campaign for land gifts is often described as a modern form of which traditional Indian practice?
- Yajna
- Dana Correct answer.
- Tapasya
- Yatra
Explanation
Bhoodan is frequently described as a modern form of dana, the traditional practice of voluntary giving. Vinoba reinterpreted dana as a social duty to share land with the landless rather than as charity to a temple or individual.
In Sarvodaya thought, what does the principle of 'Antyodaya' emphasise?
- Priority for urban industrial workers
- Growth measured by national income
- Protection of hereditary land rights
- Uplift of the last and most disadvantaged person in society Correct answer.
Explanation
Antyodaya means the uplift of the last person, the poorest and most marginalised member of society. Vinoba and the Sarvodaya thinkers used it to judge progress by the condition of the weakest rather than by averages or national aggregates.
Which of these best captures Vinoba Bhave's approach to land reform?
- Legal litigation against large landlords
- Compulsory acquisition of surplus land by the state
- Collectivisation on the Soviet model
- Voluntary persuasion and moral appeal to landowners Correct answer.
Explanation
Vinoba relied on moral persuasion, walking from village to village and appealing to landowners to give land voluntarily. He believed social change achieved through non-violence and consent would be more lasting than state coercion.