Chikhalidwe: Gule Wamkulu, Nthano ndi Chinkhoswe pa Sukulu
Inu ndi mtsogoleri wa komiti ya chikhalidwe ku Sukulu ya Sekondale ya Chikondi. Komiti ikukonzekera 'Tsiku la Chikhalidwe' ndipo yasankha zinthu zitatu:
(1) gulu la Gule Wamkulu lochokera ku mudzi wapafupi lidzavine pa bwalo la sukulu; (2) ophunzira adzasewera nthano ya Kalulu ndi Mvuu; (3) adzasewera chinkhoswe monga mwambo wa chikhalidwe.
Mphunzitsi wina akuti zonse ndi zabwino chifukwa zimalimbikitsa chikhalidwe; wina akuti Gule Wamkulu ndi wachipembedzo ndipo sungavine mwachisawawa pa sukulu. Ophunzira ena akufuna kuti nthano isinthe mapeto ake kuti Kalulu alangidwe, chifukwa 'chinyengo sichiyenera kupambana'. Mfumu ya m'derali inalembera sukulu kalata yoti isanachitike zinthu izi, pakhale kukambirana. Tsikuli ndi Loweruka lamawa, ndipo komiti ili ndi masiku asanu okha; kale anagula mabangili a bulangeti ngati zovala za gulu.
1. Kodi komiti iyenera kuchita chiyani pa nkhani ya Gule Wamkulu? Perekani malingaliro atatu, ndipo fotokozani chifukwa.
Read the worked answer
Gule Wamkulu si kuvina kwa zosangalatsa kokha. Ndi mwambo wa Nyau wa Achewa, umene umagwirizanitsidwa ndi mizimu ya makolo, ndipo umachitika pa maliro, pa mwambo wa chinamwali, ndi pa zochitika zina za m'fuko. Aliyense sangavine; ovina ndi anthu ophunzitsidwa, ndipo pali malamulo a zobisika. UNESCO yazindikira Gule Wamkulu ngati chikhalidwe cha anthu.
Chifukwa chake komiti iyenera:
- Kuyankha kalata ya mfumu mwaulemu, mwamsanga. Kalata ya mfumu si choletsa; ndi mwayi wokambirana. Lembani kalata yoyankha ndi kukonza msonkhano ndi mfumu ndi akulu a Nyau. Kulephera kuyankha kungawononge ubale wa sukulu ndi mudzi.
- Kufunsa chilolezo ndi malangizo. Funsani ngati gulu lingavine pa sukulu, ndipo ngati pali zoletsedwa (monga kuonetsa nkhope, kuvina nthawi inayake, kapena kuvina pamaso pa anthu ena). Mfundo yofunika: kulemekeza mwambo ndi kusauka ndi njira imodzi.
- Kukonza njira ina ngati chilolezo sichiperekedwa. M'malo moigwiritsa ntchito ngati 'show', mungaitane akulu kudzafotokoza tanthauzo la Gule Wamkulu, kapena kusankha zina monga nyimbo za chikhalidwe, ngoma, ndi sewero la ulemu kwa mizimu. Osasandutsa mwambo wa anthu ena kukhala choseweretsa.
Ndondomeko ya masiku asanu ndi yochepa koma yokwanira: tsiku 1 kalata, tsiku 2 msonkhano, tsiku 3-4 kukonza, tsiku 5 kuyesa.
2. Ophunzira akufuna kusintha mapeto a nthano kuti Kalulu alangidwe. Kodi ndi njira yotani yoyenera, ndipo 'phunziro' la nthano limatsimikiziridwa ndani?
Read the worked answer
Musawaletse ophunzira kusintha mapeto, koma musawasokoneze pakati pa kusintha ndi kufotokoza.
Njira yoyenera:
- Yesani kumvetsa nthano monga momwe ili. Funsani: Kodi Kalulu anapambana bwanji? Kodi anaona zotsatira za chinyengo chake? Kodi nthano imalankhula za munthu wochenjera kapena wa chinyengo? Nthano zambiri za Kalulu zimagwiritsa ntchito munthu wochenjera (trickster) kuti aphunzitse za kuopsa kwa kunyenga ndi kukhulupirira mosavuta. Phunziro silili pa kuti chinyengo ndi bwino, koma pa zotsatira zake kwa anthu ena.
- Lekani kusintha kukhala gawo la kafukufuku. Ophunzira angalembe mapeto atsopano ngati ntchito ya luso (creative writing), koma asanachite izi alembe kaye mfundo ya nthano yoyambirira ndi umboni.
- Phunzitsani kuti nthano zimasiyana. Nthano imodzi imatha kukhala ndi maphunziro angapo, ndipo wofotokoza amasankha imene akufuna kutsindika. Pa mayeso, yankho lililonse lolimbikitsidwa ndi zochitika za m'nthanoyo ndi lolondola; 'chinyengo chimapindula' ndi lolakwika ngati nthano imasonyeza kuti Kalulu anavutika kapena kuti anthu anaphunzira.
Lamulo la kuwunika: mfundo imodzi kwa phunziro lomveka, imodzi kwa umboni wa m'nthano, imodzi kwa kufotokoza mmene phunziro likugwirira ntchito m'moyo. Sinthani maganizo a ophunzira popanda kuwanyoza: funsani mafunso, musapereke yankho lokha.
3. Ndi chenjezo uti woyenera kupereka pa sewero la chinkhoswe?
Read the worked answer
Chinkhoswe ndi mwambo weniweni wa chikhalidwe cha Achewa, umene umachitika pakati pa mabanja aŵiri ndipo umakhala ndi ankhoswe - anthu okhulupirika amene amayankhulira mabanja. Palinso malipiro a mkwatibwi ndi mapangano a mabanja; mwambo umenewu umasiyana malinga ndi dera.
Chenjezo:
- Musawusandutse choseweretsa. Sewero likhoza kumveka ngati kunyoza mwambo kapena kuseka anthu a m'mudzi. Onetsetsani kuti zomwe zikuchitika ndi zolondola, ndipo funsani akulu kuti awone kaye.
- Fotokozani kusiyana kwa mawu. Onetsetsani kusiyana pakati pa chinkhoswe, lobola (malipiro a mkwatibwi), ndi ukwati weniweni. Ophunzira amasokoneza mawuwa, ndipo mayeso amafunsa tanthauzo.
- Sungani ulemu wa amuna ndi akazi. Musagwiritse ntchito sewero kuseka mkazi kapena kusonyeza kuti mwambo ndi wankhanza. Onetsani udindo wa ankhoswe monga oyankhulirana, osati olamulira.
- Sankhani zomwe zili zoyenera sukulu. Zina za m'mwambomo ndi za achikulire ndipo sizabwino kuonetsera ana. Sewero likhoza kuyang'ana pa mbali ya ulemu, mgwirizano wa mabanja, ndi kulankhulana, osati pa zonse.
Pa mayeso, ophunzira amafunsidwa tanthauzo ndi udindo wa ankhoswe; choncho sewero liyenera kukhala lophunzitsa, osati longoseka.