Okupopya koshipala shovakuluntu
Ndapewa omunafikola mosikola yosekondeli mOshikuku okwa pewa oshilonga shokupopya omapopyo a fike pomaminute mane koshipala shovakuluntu vatatu, omukuluntu wosikola nosho yo ovahongwa 40. Omapopyo aye okwa nyanyangidwa kombinga yomufyuululwakalo, ashike okwa kwatelwa mo omitya yOshiingilisa: 'culture', 'development' na 'technology'. Okwa kwatelwa yo omapopya okudana kombinga yovakuluntu ava hava longifa oifon. Omulongi waye okwa mu londwela kutya omapopya okudana aye na okukufwa po, shaashi otaya dulu okukala inaa fimanekwa, noitya yOshiingilisa itai kala ya udiwa kuvakuluntu. Ndapewa ota kala a hala okuninga omapopyo aye a kale a fimana, a udiwe no a kale a fimanekwa, ashike okwa tila okukala a tekula okupopya kwake. Okwa pumbwa okuninga omatokolo: okukalekapo omapopya okudana, okushilipaleka oitya, nokupendula epulo lomukuluntu. Osikola oya tula mo omukanda womukalo u ulike kutya omapopyo a na okukala a fimanekwa no a kale a yelela.
1. Ndapewa na a kale po nenge a kufe po omapopya okudana? Yandja omayele a yelela, u ulike omatomheni.
Read the worked answer
Omayele: A kufe po omapopya okudana.
- Ovaudaneki: ovakuluntu vatatu ovo ve na ondodo; okudana kombinga yavo otaku dulu okumona okuti inaa fimanekwa. Efimaneko olo oshinima shimwe shi na okukala momapopyo.
- Oshilonga: omapopyo aye a hala okuulika omufyuululwakalo, hasho okudana. Ngeenge a dana, ovahongwa otaya kala va tala okudana, hasho omatyekulwa.
- Omukalo: omapopya okudana a longifwa ngeenge omunyoli a hala okuulika ombili, ashike ina a pitilila. A longife omufano womunhu waye mwene, hasho wovakuluntu.
- Efimaneko: a hovele nokutya 'Tangi, ovakuluntu, omukuluntu wosikola, ovahongwa...' opo a ulike efimaneko. Osho hano: okukufa po omapopya okudana otaku kala ombili, ashike omapopyo aye otaa kala a udiwa nawa.
2. Ongiini ta dulu okulundila oitya yOshiingilisa nokupendula epulo lomukuluntu? Yandja omufano.
Read the worked answer
Oitya yOshiingilisa: a shitike oitya yOshiingilisa pefimbo, a longife oitya yOshikwanyama tayi ti sha: 'culture' -> omufyuululwakalo; 'development' -> omatheleko; 'technology' -> ounongo wokulongifa oinima. A popye oitya yOshikwanyama petameko, opo ovakuluntu va udite ko; a longife Oshiingilisa fiyo ashike ngeenge ina shi wana. Epulo lokupendula: a pule vali nokupopya 'Tangi, inandi uda nawa; oto dulu okupopya vali?' Ngeenge a udite ko, a pendule moupupi, a longife omufano umwe, a hoolole oitya i na okukala ya yelela. Ina a tile kutya oku na ondjo, shaashi osho otashi dulu okumona okuti iha shi shi. Omolwashike: ovakuluntu ovo ova dulu okukala inava longifa oitya yOshiingilisa; okupopya kwape na okukala papawa.