AI op de eindexamenexpo: wiens werk is het?
Voor de eindexamenexpo van 6 vwo mogen 24 leerlingen één werk inleveren. De regel is 'eigen werk'. Een leerling levert een serie van twaalf AI-gegenereerde afbeeldingen in, geprint op 60 bij 80 cm, met de titel Droomfabriek. Hij schreef een artist statement van 400 woorden over algoritmes en verlangen en zegt: 'De prompts, de selectie en de compositie zijn van mij.' Twee klasgenoten protesteren: 'Hij heeft niets getekend.' De docent moet beslissen of het werk mee mag en of het meetelt voor het cijfer. De expo gaat over vijf dagen open; de catalogus moet naar de drukker. De school heeft geen expliciet AI-beleid, maar wel de regel dat werk 'aantoonbaar door de leerling vervaardigd' moet zijn. De leerling dreigt met een klacht als hij wordt geweigerd.
1. Hoe moet 'eigen werk' hier worden uitgelegd? Beredeneer met het begrip auteurschap.
Read the worked answer
Auteurschap is meer dan handmatige uitvoering: het omvat concept, selectie, ordening en presentatie. De leerling heeft prompts geschreven, beelden geselecteerd en een reeks samengesteld; dat is een curatoriële en conceptuele bijdrage. Tegelijk zegt de schoolregel 'aantoonbaar vervaardigd'. De afbeeldingen zelf zijn gegenereerd door een model dat op andermans werk is getraind. De kern is dus wat 'vervaardigen' betekent: tot stand brengen of met eigen hand maken. Een redelijke uitleg: de leerling heeft het werk tot stand gebracht, maar niet de beelden getekend. Daarom is transparantie beslissend. Zonder procesverslag is 'eigen werk' niet aantoonbaar; met een logboek van prompts, versies en keuzes wel. De docent moet de regel toepassen zoals zij is bedoeld: geen plagiaat, wel eigen inbreng. Weigeren op grond van 'geen potlood' is te smal.
2. Wat leert deze casus over veranderende kunstopvattingen? Betrek de romantische-genieopvatting en conceptuele of appropriation-kunst.
Read the worked answer
De reactie 'hij heeft niets getekend' komt voort uit de romantische-genieopvatting: de kunstenaar is een origineel individu dat met eigen hand een uniek werk maakt. Die opvatting is historisch dominant maar niet vanzelfsprekend. Conceptuele kunst heeft laten zien dat het idee voorrang kan hebben op de uitvoering; bij appropriation art worden bestaande beelden bewust hergebruikt en van betekenis voorzien. AI voegt daar een derde laag aan toe: de uitvoerende instantie is een model dat is getraind op bestaand werk, waardoor de vraag naar originaliteit en eigendom opnieuw opkomt. De casus toont dus dat 'kunst' geen vaste eigenschap is, maar een afspraak tussen maker, instituut en publiek. Dat betekent niet dat alles kunst is: de leerling moet zijn keuzes kunnen verantwoorden. De docent moet de criteria expliciet maken in plaats van een impliciete genieopvatting toe te passen.
3. Geef de docent een verdedigbare beslissing met voorwaarden.
Read the worked answer
Beslissing: laat het werk toe op de expo, maar in een aparte presentatie met het label 'AI-assisted', en laat het niet meetellen als het praktische examenstuk zolang de regel 'aantoonbaar vervaardigd' niet is uitgelegd. Voorwaarde 1: de leerling levert binnen twee dagen een procesverslag in met prompts, tussenversies en een toelichting op zijn selectie. Voorwaarde 2: in de catalogus komt een korte aanduiding dat het werk met generatieve AI is gemaakt. Voorwaarde 3: de klas bespreekt de casus klassikaal, zodat de beslissing niet als uitzondering wordt ervaren. Voorwaarde 4: de school formuleert voor de volgende expo een expliciet AI-beleid. Deze beslissing is verdedigbaar omdat zij recht doet aan de conceptuele inbreng, de regel niet oprekt zonder bewijs, en de andere 23 leerlingen gelijk behandelt. Een klacht wordt zo ondervangen met transparantie in plaats van willekeur.