Fanongo ki he fakatalanoa 'i he letio: ko e palani vaitafe 'a Sione
Kuo vahe ha ngāue 'e he faiako ki he kalasi 11: ke fanongo ki ha rekooti 'o ha fakatalanoa 'i he letio (Radio Tonga) 'i he 'aho 14 'o Ma'asi, kau ki he fili 'o e 'ōfisa kolo 'i Kolomotu'a. 'Oku tolu kau fili. Ko e tokotaha hono ua, ko Sione, 'oku ne tala 'e 'oatu 'e ia ha vaitafe (water tank) ki he kakai 'o e kolo kapau te ne ikuna. 'Oku 'i ai ha 250 kau fili, pea 'oku 'i ai ha taha 'e nofo 'i 'Ofu 'oku fanongo ki he polokalame. 'Oku lea fakakikihi 'a e fai'eke 'i he taimi 'oku ne 'eke ai kau ki he vaitafe: 'Ko e hā 'a e taimi?' 'Oku ne toe 'eke 'e ua. 'Oku 'i ai ha le'o 'i he fale 'oku faka'uta 'a e rekooti. Kuo 'ikai ke 'ilo 'e he tamasi'i ako 'e pehē ke ne hiki 'a e ngaahi me'a kotoa. Kuo 'osi 'a e miniti 'e 4 'o e rekooti.
1. Ko e hā 'a e anga 'o e fai'eke ki he palani 'a Sione? Fakamatala'i 'aki 'a e ongo faka'ilonga mei he lea, pea fakamatala'i pe ko e hā 'oku faka'ilonga ai.
Read the worked answer
Ko e fai'eke 'oku veiveiua.
- Faka'ilonga 1: 'Oku ne toe 'eke tu'o ua 'a e fehu'i 'Ko e hā 'a e taimi?' Ko e toe 'eke 'oku faka'ilonga 'oku 'ikai ke ne tui ki he tala 'a Sione.
- Faka'ilonga 2: 'Oku 'ikai ke ne faka'amu 'a e tala kae 'eke ki he taimi. Ko e 'eke ki he taimi 'oku faka'ilonga 'oku ne sio ki he tala ko ha palani 'oku 'ikai ke pau.
'Uhinga: 'I he fakatalanoa, ko e toe 'eke mo e ta'ofi 'o e fakamālō 'oku faka'ilonga ha veiveiua. 'Oku 'ikai ke ne tala 'oku loi 'a Sione, ka 'oku ne faka'ilonga 'oku fiema'u ha fakamo'oni.
2. Ko e hā 'a e fakamatala 'oku fiema'u ke hiki 'e he tamasi'i ako ki he tokotaha 'oku nofo 'i 'Ofu? Fakamatala'i 'a e fili.
Read the worked answer
Ko e me'a mahu'inga: pe ko e vaitafe 'e 'oatu ki he kakai kotoa 'o e kolo pe ki Kolomotu'a pe.
- 'Oku tala 'a Sione 'e 'oatu ki he kakai 'o e kolo, ka 'oku 'ikai ke ne fakamatala pe 'e kau 'a 'Ofu.
- Ko e tokotaha 'i 'Ofu 'oku fiema'u ke 'ilo pe 'e a'u ki ai 'a e tokoni, 'a ia 'oku 'ikai ke pau mei he lea.
Hiki: Vaitafe: ki he kakai 'o e kolo - 'ikai ke fakapapau'i pe 'e kau 'a 'Ofu; fai'eke 'oku veiveiua.
3. Kapau 'e fili 'a Sione, ko e hā 'a e fehu'i te ke fokotu'u ki he fai'eke? Fakamatala'i 'a e 'uhinga.
Read the worked answer
Fehu'i: 'Ko e hā 'a e pa'anga 'e fakapa'anga ai 'a e vaitafe, pea ko e fē 'a e taimi 'e 'osi ai?'
'Uhinga:
- 'Oku 'ikai ha fakamatala ki he pa'anga, 'a ia ko e me'a mahu'inga ki he kau fili.
- 'Oku 'ikai ha taimi pau, pea 'oku fa'a hoko 'a e palani 'oku 'ikai ha taimi ko ha palani 'oku 'ikai ke lava.
- Ko e fehu'i 'e 2 'oku ne fakamatala'i 'a e ngaahi me'a 'oku 'ikai ke 'i he tala, 'o 'ikai ke ne tukuha'i 'a Sione.