Pāngarau
Te āhuatanga o te whakamātautau
Ko te Pāngarau o NCEA Taumata 1 e whakamātautau ana i te ākonga ki te whakamahi i ngā pūkenga tau, ine, tūponotanga, me te tātari raraunga ki ngā horopaki o Aotearoa me Te Moananui-a-Kiwa. Ka puta ngā pātai i roto i te reo Māori, engari ka noho tonu ētahi kupu hangarau pēnei i te “mean”, “median”, “ratio”, me te “rate” ki te reo Pākehā ina hiahiatia kia mārama te tikanga.
Ngā ture me ngā ariā matua
- Whakamahia te whakatau tata hei tirotiro i te whaitake o te whakautu i mua i te whakaoti.
- Kia ōrite te waeine i mua i te tāpiri, te tango, te whakarea rānei; kaua e whakaranu i te mita me te henimita.
- Ko te ōwehenga (ratio) he whakataurite i ngā rahinga; ko te pāpātanga (rate) he ōwehenga e whai waeine ana, pēnei i te km/h.
- Mō te raraunga: ko te toharite (mean) te tapeke kua whakawehea e te tau o ngā uara; ko te tau waenga (median) te uara i waenganui o te rārangi kua whakaritea; ko te pae (range) te uara nui rawa atu kua tangohia te uara iti rawa.
- Ko te tūponotanga o tētahi pāho ka tātaihia mā te tapeke o ngā putanga e manakohia ana, kua whakawehea e te tapeke o ngā putanga katoa.
He tauira mahi
Kei tētahi rōpū 250 ākonga. E 40% he tāne. O ngā tāne, e 3/5 e haere ana ki te whakataetae. E hia ngā tāne e haere ana?
- Tātaihia te tokomaha o ngā tāne: 40% o 250 = 0.40 × 250 = 100.
- Tātaihia te hunga e haere ana: 3/5 o 100 = 60. Whakautu: 60 tāne. Whakamāramatia te whakawehenga i ia wā, ā, tirohia te whaitake: 60 he iti iho i te 100, ā, he ōrite ki te 60% o ngā tāne.
Ngā hē ka ngaro ai ngā tohu
- Te kore e whakamārama i te waeine (m, cm, kg) i te whakautu.
- Te whakaranu i te toharite me te tau waenga ina he uara tawhiti kei roto i te raraunga.
- Te whakaoti i te ōwehenga mā te tāpiri noa i ngā tau, kaua mā te whakarea.
- Te whakapoto i ngā tau i mua i te mutunga o te tātai, ā, ka hē te whakautu whakamutunga.
- Te kore e hāngai ki te horopaki: he maha ngā tau, engari me whakamāori te tikanga o te whakautu.