Te mita o te kāinga i roto i te mihi whakatau
Kei te whakarite a Hine Kārena, he ākonga o tētahi kura tuarua kei Ōtautahi, i tētahi mihi whakatau mō te pōwhiri ka tū ā te Rāhina. E toru meneti te roa, ā, me whakauru he pepeha, he mihi ki te manuhiri, me tētahi whakataukī. He uri a Hine nō Kāi Tahu, nō Kāti Māmoe hoki. Ko te hunga manuhiri nō Te Tairāwhiti; kei roto i a rātou ētahi kaumātua nō Ngāti Porou me tētahi kaiako reo Māori nō reira anō. Kua oti i a Hine tana tuhinga, ā, kua tuhia e ia ngā ingoa 'Kāi Tahu' me 'Kāti Māmoe' me te 'k'. Waihoki, kua tuhia e ia te ingoa o tētahi maunga o te rohe me te 'w' hei whakakapi mō te 'wh'. Kua kī tana kaiako, nō Te Tairāwhiti ia, 'He hē ēnā tuhinga; me tuhi koe i te wh.' Ka pōraru a Hine, nō te mea ko te mita o tōna kāinga tērā, ko te reo o ōna tūpuna. E rua noa iho ngā rā e toe ana ki te whakaharatau, ā, ka tū te pōwhiri ā te Rāhina.
1. Me pēhea a Hine e whakatau ai i te tautohe a tana kaiako mō te 'k' me te 'w'? Wehea te take mō te mita me te take mō te hē.
Read the worked answer
Tuatahi, me wehewehe i te mita me te hē. Ko te 'k' mō te 'ng' me te 'w' mō te 'wh' he āhuatanga o te mita o Kāi Tahu; ehara ērā i te hē o te reo, engari he momo reo ā-rohe e mau tonu ana i ngā kāinga. Ko te mea e kīa nei he hē i roto i te tuhituhi, ko te taupatupatu - arā, ki te tuhi i te 'Kāi Tahu' me te 'Kāti Māmoe' me te 'k', me tuhi tonu i te 'w' mō te 'wh' ki ngā ingoa katoa o te rohe, kaua e tahuri ki te 'wh' mō ētahi ingoa anake. Ko te take tuarua, ko te hunga whakarongo: he manuhiri nō Te Tairāwhiti, ā, he kaiako reo Māori nō reira. Ehara i te mea me huri a Hine i tana mita, engari me mōhio ia ka rangona te rerekētanga, ā, me rite tonu tana tuhi. Ko te whakatau: me mau tonu ki te mita o Kāi Tahu, me pānui anō i te tuhinga kia kotahi te momo tuhi, ā, me kōrero ia ki tana kaiako: 'Ehara i te hē, he mita tēnei nō tōku kāinga. Engari me ōrite te tuhi i roto i taku tuhinga.'
2. Me pēhea a Hine e whakamārama ai i tana whiringa mita ki ngā manuhiri i roto tonu i te mihi, kia kaua e puta hei whakapāha, hei kauhau rānei?
Read the worked answer
Ko te huarahi pai, kia kotahi noa te rerenga e tohu ana i te rerekētanga, kātahi ka hoki ki te kaupapa. Hei tauira: 'Tēnā koutou. Ahakoa he rerekē te mita o tēnā rohe, o tēnā rohe, kotahi tonu te reo e hono nei i a tātou.' Ka tutuki ngā mea e toru: (1) ka whakamōhio i te manuhiri kāore i te hē te rerekē, (2) kāore e waiho mā te manuhiri e whakatau mēnā he hē, ā, (3) ka kore te mihi e huri hei kauhau mō te reo. Ko te mea nui, kia kaua e kī 'Aroha mai mō taku reo' - mā tērā e tohu he whakamā, he hē rānei te mita. Ko te mita he tohu whakapapa; mā te manaaki o te kupu e noho tahi ai ngā mita e rua i roto i te hui kotahi.
3. Me whiriwhiri a Hine i tētahi whakataukī. He aha ngā paearu e toru e tika ana kia whakaarohia, ā, he aha te whiringa ka puta i ēnei paearu?
Read the worked answer
Ngā paearu: (1) Te mōhiotanga ki te pūtake - me mōhio ia nō hea te whakataukī, he aha tōna tikanga, kia kore ai e whakamahia mō te kaupapa kē; (2) Te hāngai ki te whenua me te tangata - e mihi ana ia ki te manuhiri i runga i tōna marae, nō reira ka hāngai te whakataukī e pā ana ki te moana, ki te maunga rānei o te rohe; (3) Te āheinga ki te whakamārama - me taea e ia te kōrero i te take i whiriwhiria ai tērā whakataukī, ina pātaihia. I runga i ēnei, ko te whiringa pai mō Hine ko tētahi whakataukī nō Kāi Tahu, ko tētahi e mōhiotia whānuitia rānei, me te kī noa 'he whakataukī tuku iho' ki te kore e tino mōhiotia tōna pūtake. Ko te whakataukī nō Te Tairāwhiti pea ka hāngai ki te manuhiri, engari me tino mōhio ia ki tōna tikanga, me whakahua hoki i te take i kōrerotia ai - ki te kore, ka noho noa hei whakapaipai kupu, kāore he take.