NCEA Level 1 Te Reo Rangatira study materials
NCEA Level 1 Te Reo Rangatira study resources

Te whakatikatika i ngā 'taku' me ngā 'tōku' i roto i ngā mihi ā-akomanga

NCEA Level 1 Te Reo Rangatira · Put your knowledge to work in context.

All case studies

Te whakatikatika i ngā 'taku' me ngā 'tōku' i roto i ngā mihi ā-akomanga

E rua tekau mā waru ngā ākonga o te akomanga reo Māori o tētahi kura tuarua. Kei te arotake a Whaea Mere i ā rātou tuhinga mihi i mua i te haerenga ki tētahi hui ā-whānau. Kua kite ia i ēnei: (1) 'Ko taku whaea a Ngaire'; (2) 'Ka horoia e au taku ringa i mua i te kai'; (3) 'Ko taku hoa a Rangi, kei te kura hoki ia'; (4) 'Kua tae mai taku tuakana'. E rima ngā rā e toe ana, ā, e rua anake ngā wā ako e toe ana ki te whakatikatika i ngā tuhinga katoa. He ākonga anō tētahi, he uri nō Te Arawa, kua tuhia e ia 'taku whaea', ā, kua kī tana kuia, 'E tika ana tēnā i roto i tō mātou mita'. Kāore a Whaea Mere i te mōhio me pēhea te whakatikatika i te katoa i roto i te wā poto.

1. E hia o ēnei rerenga e hē ana? Whiriwhiria, ā, whakamāramatia te pūtake o te hē me te tika.

Read the worked answer

E rua ngā hē: ko te (1) 'taku whaea' me te (4) 'taku tuakana'. Ko te pūtake: he whanaunga ngā kupu nei, ā, ka mau te 'ō' (tōku) ki ngā kupu whanaunga - whaea, matua, tuakana, teina, tungāne, tuahine, koroua, kuia - nō te mea he hononga tuku iho, kāore i whiriwhiria e te tangata. Ka mau te 'ā' (taku) ki ngā wāhanga o te tinana - ringa, waewae, kanohi, māhunga - me ētahi kupu pēnei i te 'hoa', nō te mea nā te tangata ake te hononga i whiriwhiri. Nō reira e tika ana te (2) 'taku ringa' me te (3) 'taku hoa', ā, me whakatika te (1) me te (4) kia 'tōku whaea', kia 'tōku tuakana'. He pai te whakamātautau ā-waha: ka rangona te hē o 'taku whaea' i te taha o 'tōku whaea', ā, mā te taringa e mau ai te āhua o te kupu, kaua mā te rārangi ture anake.

2. E rua noa iho ngā wā ako e toe ana. Me pēhea a Whaea Mere e whakaako ai i te tikanga ā/ō kia mau ai i te nuinga o te rua tekau mā waru ākonga, kāore e taea te whakaako i te rārangi kupu katoa?

Read the worked answer

Me whakaako i te mātāpono, kāhore i te rārangi roa. Ko te pātai matua: 'Nā wai tēnei mea i whiriwhiri?' Ki te mea nā te tangata i whiriwhiri (hoa, hoa rangatira, mahi), ka 'ā'. Ki te mea he hononga tuku iho, he wāhanga tinana rānei, ka 'ō'. Kātahi ka hoatu he rārangi poto e waru noa iho ngā kupu e tino whakamahia ana i roto i ngā mihi (tōku whaea, tōku matua, tōku tuakana, tōku kāinga, taku hoa, taku ringa, taku mātua? - kāore, me hōmiromiro). He pai ake te mahi ā-rōpū: ka hoatu he rerenga kotahi tekau ki ia rōpū, mā rātou e tohu i te ā me te ō, kātahi ka whakawhitiwhiti whakaaro. Ka mutu, me arotahi ki ngā mihi ka kōrerotia ā-waha ā te hui - ko te reo kōrero te mea e rongo ai te whānau, kāore ko te pepa. Ko te whakatikatika i ia hē o ia pepa kāore e tutuki i roto i te rua wā ako; ko te tiki i te mātāpono me te waru kupu, ka tutuki.

3. He aha te mahi a Whaea Mere mō te ākonga nō Te Arawa, i mea tana kuia he tika te 'taku whaea' i roto i tō rātou mita?

Read the worked answer

Me kaua e whakatika i mua i te akomanga, ā, me kaua e kī he hē - nō te mea he reo ā-iwi te reo, ā, kei te mau tonu ētahi āhuatanga o te ā/ō i roto i ngā mita o ētahi iwi, pēnei i te reo o ētahi kaumātua. Ko te mahi: (1) kōrero ā-takitahi ki te ākonga, me te pātai 'I pēhea tō kuia?' kia mōhio ai i te pūtake; (2) whakaae atu ka rangona tērā momo i roto i tētahi whānau, engari me noho tonu kia kotahi te momo i roto i tana tuhinga - kāore e tahuri i te 'taku' ki te 'tōku' i waenga tonu i te mihi; (3) ki te hāngai te take, tono kupu āwhina ki te kuia mā roto mai i te ākonga, kia mōhio ai te katoa ehara i te hē, he mita kē. Mā tēnei e tiaki te mana o te ākonga me tōna whānau, ā, ka mau tonu te hōhonu o te ako: ka wehewehea te 'hē' me te 'rerekē o te rohe'.