NCEA Level 1 Te Reo Rangatira study materials
NCEA Level 1 Te Reo Rangatira study resources

Te whakataukī i roto i te kōrero ā-waha mō te kaitiakitanga

NCEA Level 1 Te Reo Rangatira · Put your knowledge to work in context.

All case studies

Te whakataukī i roto i te kōrero ā-waha mō te kaitiakitanga

Kei te tuhi a Moana i tētahi kōrero ā-waha mō te kaitiakitanga o te moana. E whā meneti te roa. Kua kite ia i te whakataukī 'Ehara taku toa i te toa takitahi, engari he toa takitini' i tētahi whārangi pāpāho pāpori, ā, e kī ana tētahi wāhi nō Ngāti Porou, e kī ana tētahi atu 'nō te ao whānui noa iho'. Kei te hiahia ia ki te huri i te kupu 'toa' ki te kupu 'kaihautū' kia hāngai ake ai ki tana kaupapa. He uri ia nō Ngāpuhi. Kua tonoa ia kia whakamārama i te hāngai o te whakataukī ki tana kaupapa, ā, kua kī tana kaiako, 'Me mōhio koe ki te pūtake o te whakataukī e whakamahia ana e koe.' E toru ngā rā e toe ana, ā, kāore a Moana i te tino mōhio nō hea te whakataukī.

1. He aha te mahi a Moana mō te whakapapa o te whakataukī? He aha te whakatau e tika ana i runga i tōna kore mōhio?

Read the worked answer

Kāore e tika kia whakapae noa i tētahi iwi, i te mea ko te pāpāho pāpori te mātāpuna, ā, kāore he taunakitanga. Ko te mahi: (1) rapu i te whakataukī i roto i ngā pukapuka whakataukī, i ngā whārangi a Ngāpuhi rānei, i te tangata rānei e mōhio ana; (2) ki te kore e kitea te pūtake, me kī noa 'He whakataukī tuku iho' - kaua e tāpiri i tētahi iwi kāore i te mōhiotia. Ko te hē nui e tika ana kia karohia: ko te tāpiri i te ingoa o tētahi iwi hei tohu mana mō te kōrero - he mahi tinihanga tērā ki te hunga nō taua iwi. Ko te mea nui ake anō, ko te hāngai o te whakataukī ki tōna kaupapa, kāore ko te iwi i ahu mai ai. Nō reira ko te whakatau: me mau ki te kī 'he whakataukī tuku iho', me whakamārama pono i te tikanga o te whakataukī, ā, mā te reo o te kōrero e kawe te hāngai.

2. Ka taea e Moana te huri i te kupu 'toa' ki te kupu 'kaihautū'? Whakamāramatia tō whakatau, me te huarahi kē pea.

Read the worked answer

Ka taea, engari me mōhio ki ngā hua: ko te whakataukī he rerenga kua oti te whakairo i roto i ngā whakatupuranga; ko te huri i te kupu matua ka huri i te whakaaro. I konei, ko te 'toa' e mau ana i te tikanga o te māia, o te mātātoa i te pakanga, ā, mā tērā e whakatairite te mahi a te tangata kotahi ki te mahi a te ope. Ko te 'kaihautū' he tikanga kē - he ārahi, kāore ko te māia. Ka mutu, ka whati te ōrite o te rerenga ('toa takitahi / toa takitini'), ā, ka kite te hunga whakarongo kua hurihia. Ko te huarahi kē e rua: (1) me mau tonu ki te whakataukī taketake, kātahi ka whakamārama i te hāngai ki te kaupapa o te kaitiakitanga - ko te tiaki i te moana he mahi takitini, ehara i te mahi takitahi; (2) ki te hiahia tonu ia ki te kupu hou, me hanga e ia tana ake rerenga, me te kī mārama atu 'ko taku ake whakaaro tēnei', kia kore ai e whakapaetia he whakataukī tuku iho.

3. Me pēhea a Moana e whakauru ai i te whakataukī ki roto i tana kōrero kia kore ai e noho noa hei whakapaipai?

Read the worked answer

Kia toru ngā wā e hāngai ai te whakataukī ki te kōrero: (1) i te tīmatanga, hei whakatakoto i te kaupapa - ka kī ia i te whakataukī, kātahi ka whakamārama i tōna tikanga mō tēnei kaupapa; (2) i waenga, hei taunaki i tētahi take kua kōrerotia kē - pēnei i te kōrero mō te rōpū o te kāinga e mahi tahi ana ki te horoi i te tahatai; (3) i te mutunga, hei whakakapi - kia hoki te whakaaro ki te whakataukī, engari kia hou te horopaki. Ko te hē e tika ana kia karohia, ko te kī noa i te whakataukī kātahi ka huri ki tētahi atu kaupapa - ka noho hei whakapaipai kupu. Mā te whakamārama i te hāngai i muri tonu i te whakahua e ora ai te whakataukī, ā, mā tērā e whakaatu ki te kaiako kua mōhio ia ki te pūtake me te tikanga o tāna e kōrero nei.