Te whakamāori i te pānui hauora: ko Tama, ko Mere rānei?
Kei Te Hiku o te Ika tētahi rōpū hauora iti, ko Te Ara Ora te ingoa. E whā ngā kaimahi, kotahi te kaumātua e ārahi ana i te kaupapa. Kua tonoa koe kia whakamāori i tētahi pānui e rua rau kupu te roa mō te mate rumatiki, he mate e pā nui ana ki ngā tamariki Māori o te rohe. Kua tukuna mai e ngā kaimahi e rua ngā whakamāoritanga: ko tā Tama, he whakamāori tika i ngā kupu katoa, ā, whakamahia ana e ia te kupu 'paturopi' mō ngā rongoā, me te kupu 'korokoro mamae' mō te sore throat; ko tā Mere, he whakamāori poto ake, ā, whakamahia ana e ia te kīwaha me te kupu whakarite, engari kāore ia i te whakamārama i te kupu 'paturopi'. E rua ngā rōpū e pānui ana: ko ngā mātua rangatahi e kōrero ana i te reo Ingarihi i te kāinga, ā, ko ngā kuia me ngā koroua e pānui ana i te reo Māori. E rima rā e toe ana ki te whakaputa. Kāore e taea e koe ētahi atu whakamāoritanga te tono, ā, kāore he pūtea mō te kaihoahoa hou.
1. Me pēhea koe e whiriwhiri ai i waenga i te whakamāoritanga a Tama rāua ko Mere? Whakamāramatia tō whakatau, ā, whakamahia te whāinga o te pānui me te hunga e pānui ana hei tautoko i tō whakaaro.
Read the worked answer
Whakatau: e kore e taea te kōwhiri ko tētahi anake; ka whakaurua, engari me mārama te take.
Te pātai tuatahi: he aha te mahi a te pānui? Ehara tēnei i te tuhinga mō te whare pukapuka; ko tōna whāinga kia haere te whānau ki te tākuta, kia oti i te tamaiti ngā rā katoa o te paturopi. Nō reira, ko te māramatanga me te whakawhirinaki te mea nui, kāore ko te ōritenga kupu.
Te aromātai i a Tama: e tika ana ngā kōrero, ā, e mau ana te huarahi haumanu (ngā tohu, te roa o te rongoā). Engari he taumaha ngā rerenga mō ngā mātua e kōrero ana i te reo Ingarihi i te kāinga; tērā pea ka mutu te pānui i te haurua.
Te aromātai i a Mere: e māmā ana te pānui, e mau ana te wairua o te reo, engari ko te ngaronga o te whakamārama i te 'paturopi' tētahi mōrearea: kāore te kuia e mōhio he aha te rongoā, ā, kāore e taea e te tākuta te whakamārama atu ā-waha ki a ia.
Te otinga: ka tango i te anga o Tama (te hanganga haumanu, ngā tohu, te 10 rā), ka whakauru i te reo māmā me te kīwaha a Mere ki te whakatairanga, ā, ka whakamārama i te 'paturopi' i te wā tuatahi e puta ana. Ka whakamātauria te pānui ki ētahi o ngā mātua e rua ngā rōpū i mua i te whakaputa.
2. Ka puta he tautohetohe: e hiahia ana te kaumātua kia noho te reo Māori anake, engari e hiahia ana te tīma haumanu kia whakaurua ngā kupu Pākehā. Me pēhea tāu whakatau? Whakamāramatia te tukanga, kāore noa iho te hua.
Read the worked answer
Te kōwhiringa tuatahi: kia kaua e whakatau mā te pōti, mā te reo rānei o te tangata nui ake. E rua ngā mana e tū ana ki konei: ko te mana o te kaumātua ki te reo o te rohe, ko te mana o te tīma haumanu ki te pono o ngā kōrero hauora. Me noho motuhake ērā, kaua e hanumi.
Te tukanga e whakaarohia ana:
- Ka whakatauhia ko te kaumātua te kaitiaki o te reo, o te wairua, o te reo ā-iwi. Ko te tīma haumanu te kaitiaki o ngā tatauranga, o ngā tohu, o te roa o te rongoā.
- Ka tirohia ngā take e rua: he pono te kōrero? he mārama ki te hunga pānui? Kāore e taea te wāhi kotahi te patu i tērā.
- Ka waihangatia he rārangi kupu (glossary) e whakaae tahitia ana. Mā te reo Māori anake e taea te pono mēnā ka whakamāramatia ngā kupu hou i roto i te reo.
- Mēnā kāore he kupu tika mō tētahi mea, ka whakaaetia tētahi kupu mino me te whakamārama poto, ā, ka tuhia te whakataunga ki te pukapuka.
Te take: mēnā ka takahia te mana o te kaumātua, ka ngaro te whakawhirinaki o te hapori, ā, kāore he pānui e ora i te kore whakawhirinaki. Mēnā ka takahia te mana o te tīma haumanu, ka raru pea te tamaiti. Ko te tukanga tika te mea matua, kāore ko te kupu kotahi.
3. I tua atu i te whakawhiti kupu, he aha te mahi a tētahi kaimāori? Whakamāramatia tētahi mea e huna ana i te whakamāoritanga o tēnei pānui.
Read the worked answer
Te whakaaro matua: ehara te whakamāoritanga i te whakakapi kupu; he whakahua anō i te reo, i te hunga, i te mana.
Ngā mea e huna ana:
- Te momo kōrero: ka tuhia te reo Ingarihi ki te tangata takitahi ('you should see your doctor'). Ka tuhia te reo Māori ki te whānau, ki te hapori rānei. Ko taua nekehanga he whakataunga, ehara i te aituā.
- Te whakataunga kupu: ko te kī 'mate rumatiki' me te kī 'sore throat' kāore e rite te āhua o te whakaaro; ko tētahi he mate ā-tinana noa, ko tētahi he mate ā-whānau, ā-hapori. Ka huna te pānui i tana ake whakaaro mō te take o te mate.
- Te mana kōrero: ko wai te kaitohutohu? mā wai te reo ā-iwi e whakatau? Ka huna te pānui i te mana o te kaumātua ina kāore ia e whakahuatia.
- Te huarahi toha: ahakoa tika te reo, ki te kore te pānui e tae atu ki ngā whānau, kua hinga te kaupapa. He maha ngā pānui kua whakamāoritia engari kāore i tukuna mā te ara e tika ana mō te hunga e hiahiatia ana.
Te whakamutunga: ko te pātai uaua kē, ehara ko 'he aha te kupu tika?', engari ko 'mā wai, mō wai, ā, he aha te mana e haere tahi ana me te reo?'