Te reo ā-iwi me te tohu hīkoi: ko wai te mana o te tuhituhi?
Ko koe te ētita reo o Te Poari Tāpoi o Ōtepoti. E hanga ana te poari i tētahi ara hīkoi hou, kotahi kiromita te roa, e haere ana i roto i tētahi kaika o Kāi Tahu. Tekau mā rua ngā tohu ka tū ki te ara: e rua ngā reo o ia tohu. Kua tukuna mai e te rūnaka ngā ingoa me ngā kōrero i roto i tō rātou tikanga tuhituhi: ko te 'k' hei mō te 'ng' i ētahi kupu (Kāi/Ngāi), ko te 'kai' mō te 'kei', ko te ngaro o te 'h' i ētahi kupu (hei tauira, 'kaika' mō te 'kāinga'), ā, ko te tohu pōroa i runga i te 'a' o 'Kāi'. Kei te whakamahi te kaunihera i tētahi aratohu tuhituhi e hāngai ana ki te reo o Te Tai Tokerau, ā, e kī ana taua aratohu me whai te tuhituhi 'ngāi' me te 'kei'. E ono ngā wiki e toe ana; kotahi anō te wā arotake i te pūtea; kāore e wātea ana tētahi o ngā kaumātua o te rūnaka ki te hui ā-wiki. Kua tīmata tētahi o ngā kaimahi o te poari ki te 'whakatika' i ngā tuhituhi a te rūnaka kia ōrite ai ki te aratohu a te kaunihera.
1. Ko wai te mana o te tuhituhi i tēnei kaupapa? Whakamāramatia tō whakatau, ā, kōrerotia te mahi a te kaimahi e 'whakatika' ana.
Read the worked answer
Whakatau: mā te rūnaka te reo ā-iwi e whakatau; ko te aratohu a te kaunihera he paerewa tūāpapa mō ngā tuhinga a te kaunihera ake, ehara i te mana whakahaere i ngā ingoa o te whenua.
Ngā take:
- Mana whenua: ko te ara kei runga i tō rātou whenua; ko ngā ingoa kei te ara nō rātou. Ki te whakaturetia te tuhituhi o te tangata whenua, kua hopukina tōna mana.
- Te pono o te ingoa: ko te 'whakatika' i te 'Kāi' ki te 'Ngāi' ehara i te whakatika, he hē. He taonga te ingoa; e kore e tika kia hurihia e te tangata kāore ōna mana.
- Te kore ōritenga: ko te rerekē o te tuhituhi i waenga i ngā kaupapa ehara i te hapa; he tohu nō te rerekē o te puna. E hiahia ana te kaunihera kia ōrite, engari ko te tuhituhi o te iwi he mea motuhake, ehara i te wāhanga o tā rātou pūnaha.
Te mahi a te kaimahi: me whakamutu tonu te 'whakatika'. He mahi tēnei e hē ai te whanaungatanga ki te rūnaka, ā, he uaua ake te whakatika i tērā i te whakatika i te tohu. Me kōrero atu ki a ia, me whakaatu i te take, kāore e kore e whakawhitiwhititia noatia te ture.
Kia mataara: me pātai anō ki te rūnaka ko ēhea o ā rātou tikanga tuhituhi e hiahiatia ana ki te tohu pūmau. Ehara i te mea ka whakaae rātou ki te tohu pōroa i ngā wā katoa.
2. E ono ngā wiki, kotahi te wā arotake, kāore te kaumātua i te wātea. Me pēhea koe e whakahaere i te tukanga kia tutuki ai, kia pono ai hoki?
Read the worked answer
Te mātāpono: mēnā kāore e taea te mahi kia pono i roto i te wā, ka whakaitihia te kaupapa, kaua ko te pono.
Te mahere:
- Kia kotahi te puna: me tono i te rūnaka kia homai he rārangi tuhituhi whaimana i tētahi wā, arā, ko ā rātou ake pukapuka, ko tā rātou pātengi raraunga rānei. Mā te tuhinga a te iwi ake e whakatau, kāore mā te mahara o te tangata kotahi. Mā tēnei e whakaiti te taumaha ki te kaumātua.
- Kia kotahi te kaitaki: ko tētahi anō o te rūnaka te kaitaki i ngā whakaaetanga ā-tuhi, kaua mā te poari e pātai haere ki ngā tāngata katoa.
- Whakatōmuri te tuhituhi: kia mutu ngā kupu katoa hei te wiki tuatoru, kātahi ka kati. Kāore he whakarerekē i muri i tērā.
- Te arotake kotahi: me whakarite kia tū te arotake kotahi hei te pānuitanga katoa ā-waha me tētahi māngai i whakaingoatia e te rūnaka, ā, me tuhi te whakaaetanga ki te īmēra.
- Te whakaiti i te kaupapa: ki te kore e taea te 12, ka waiho kia waru ngā tohu i tēnei tau.
Te take: he tohu pūmau ēnei. Ko te hē kotahi ka noho mō te 20 tau. He iti ake te utu o te whakawhāiti i te kaupapa i te utu o te whakatikatika i te tohu kōhatu.
3. Ka kī te rōia o te kaunihera: 'me ōrite ngā tohu pōroa kia kore ai e puta he raruraru ā-ture.' Me pēhea tāu whakautu? Whakamāramatia te rerekē o te paerewa me te mana.
Read the worked answer
Te whakautu: ka whakaae ki te wāhanga e tika ana, ka whakahē ki te wāhanga e hē ana.
Te wāhanga e tika ana: he pai tonu kia whai paerewa. Ki te kore he paerewa, ka noho te tohu hei mahi mā te tangata kotahi, ā, ka raru te kaunihera.
Te wāhanga e hē ana: ko te ōritenga mō ngā ingoa o te iwi ehara i te take ā-ture; he take mana. Ko te ture e tiaki ana i ngā taonga, kāore e whakahau ana kia tuhia ngā ingoa ki te taha o te kaunihera. Ko te ngaro o te macron i te ingoa a te iwi ehara i te hē ā-ture; ko te hē kē te tuhituhi i te ingoa kāore nōu.
Te otinga e whakaarohia ana:
- Kia rua ngā paparanga o te aratohu: (a) ngā tuhinga a te kaunihera, ka whai i te aratohu o Te Tai Tokerau; (b) ngā ingoa o te iwi, ka whai i te rārangi whaimana a te rūnaka.
- Kia tuhia he whakawāteatanga ki te aratohu: 'ko ngā ingoa i whakaaetia e te iwi, kāore e herea ki tēnei aratohu'.
- Kia tāpiritia he āpitihanga o ngā ingoa kua whakaaetia, me te rā me te tangata nāna i whakaae.
Te take: he rerekē te paerewa (he whakaritenga ā-roto) me te mana (he tika o te iwi). Ki te hanumitia ērā, ka hē te ture, ka hē hoki te whanaungatanga.