NZ Scholarship Te Reo Māori study materials
NZ Scholarship Te Reo Māori study resources

Te whaikōrero i te marae o tētahi atu: he kawa rerekē

NZ Scholarship Te Reo Māori · Put your knowledge to work in context.

All case studies

Te whaikōrero i te marae o tētahi atu: he kawa rerekē

Ko Mere he ākonga tau 13 i tētahi kura tuarua o Te Whanganui-a-Tara. E rima ngā tau e ako ana ia i te reo Māori, ā, ko ia te kaikōrero matua i ngā hui o te kura. Kua mate tētahi rangatira o tētahi hapū o Te Tai Rāwhiti. Ka haere te rōpū o te kura, tekau mā rua ngā ākonga, ki te tangi. Kua mate te kaiako matua i te rewharewha, nō reira ko Mere anake te tangata e mōhio ana ki te whaikōrero. I te taenga atu, ka mōhio ia: he wahine te kaikaranga o te marae, engari kāore ngā wahine e tū ana ki te paepae o taua marae. I tōna ake marae, ka tū ngā wahine ki te paepae. Ka tonoa a Mere e te kaumātua o tōna rōpū kia tū ia hei kaikōrero mō te rōpū. E rua tekau meneti e toe ana ki te tīmatanga o te pōwhiri, ā, kāore anō te tangata whenua kia hui tahi me te rōpū.

1. Me aha a Mere? Whakamāramatia tō whakatau, ā, whakahuatia te mātāpono e noho ana i muri i tō whakaaro.

Read the worked answer

Whakatau: kāore a Mere e tū ki te paepae o taua marae, engari kāore hoki ia e noho noa. Ka kōrero tuatahi ia ki te kaumātua, ka whakamārama i te rerekē o ngā kawa, ka tono kia whiriwhiria tahi me te tangata whenua i mua i te tīmatanga.

Ngā take:

  • Ka whati te tai, ka pao te tōrea: e rua tekau meneti e toe ana, nō reira me neke wawe, engari kia kaua e oho noa te whakatau i waho o te paepae.
  • Te mana o te tangata whenua: ko te kawa o te marae kei a rātou. Ehara i te mea kāore e tika ana te kawa o tōna kura; he kawa anō tō tēnā marae, ā, kei reira te mana tuku iho. Ko te haere mai ki te marae o tētahi atu, ka riro mā rātou te huarahi e whakarite.
  • Te kore wāhi wāhine ki te paepae: ehara tēnei i te whakahē i te wahine ki te kōrero; he ritenga ā-rohe e pā ana ki te paepae. Ko te tū ki waho o te paepae, i roto rānei i te ope, he huarahi e kitea ana i ētahi wā, engari mā te tangata whenua anō e whakaae.
  • Te mahi a te kaumātua: ko te tono a tōna kaumātua kāore i te whakamārama i te kawa o te marae; me kōrero tahi rāua i mua, kāore i te aroaro o te tini.
  • Te whakamahere tōmua: me mōhio te kura ki tēnei āhuatanga i mua atu - he akoranga mō ngā haerenga katoa.

Te kī: ko te mātāpono ko te manaaki i te mate me te whakanui i te mana o te tangata whenua; ko te reo te huarahi, ehara ko te reo anake te whāinga.

2. Ki te whakaae te tangata whenua kia kōrero a Mere, he aha te āhua o tana whaikōrero? Whakamāramatia te hanganga me te take o ia wāhanga.

Read the worked answer

Te hanganga e whakaarohia ana (e rima meneti pea, kaua e roa):

  1. Te mihi ki te hunga mate: ko te mate te mea tuatahi. Ka whakahuatia te rangatira kua mate, ā, ka mihia te whānau pani. Me mōhio ia ki te ingoa tika; mēnā kāore e mōhio, ka mihi whānui, kaua e tārewa.
  2. Te mihi ki te whenua me te tangata whenua: he whakamihi i te marae, i te hapū, i te kaikaranga, i ngā kaumātua o taua marae. Ko tēnei wāhanga he whakaatu kua mārama ia ki te haere mai ki tō rātou whenua.
  3. Te whakapuaki i te rerekē o te kawa, me te whakaiti i a ia anō: kia kaua e pōhēhē, kia kaua hoki e whakatau he hē tō rātou kawa. He whakaatu i te whakaute, ehara i te whakarāpopoto i ngā ture o tōna ake marae.
  4. Te kaupapa a te rōpū: ko te mihi a te kura, ko te whakawhanaungatanga, ko te kupu aroha ki te whānau. Kāore e kōrerotia ngā take o te kura i tēnei wā.
  5. Te hoki ki te mate, me te waiata: ka mutu ngā kōrero, ka waiatatia te waiata hei hāpai i te kōrero, hei tuku i te kawe ki te whānau.

Te take: ko te whaikōrero i te tangi ehara i te whakataetae mōtaotanga; ko te manaaki i te mate me te whakapiri i ngā taha e rua. Ko te poto, ko te tika, ko te whakaute, ko te waiata te mea nui, kāore ko te roa.

3. Ka hoki te rōpū ki te kura. Me pēhea a Mere e whakamārama ai ki ngā ākonga kāore i te mārama, me te kore e whakatau ko tētahi kawa he hē ake i tētahi?

Read the worked answer

Te whāinga: kia mārama ngā ākonga ki te mātāpono, kia kaua ko te whakataurite i ngā kawa.

Ngā kōrero matua:

  • Ko te tikanga he rerekē ā-rohe: kāore he kawa o Aotearoa kotahi. He kawa tō Te Tai Rāwhiti, he kawa tō Te Whanganui-a-Tara. Ko te mea e tika ana ki tētahi marae kāore pea e tika ana ki tētahi atu, engari ehara tērā i te tohu he hē tētahi.
  • Te take o te rerekē: ka puta te kawa i te whenua, i te moana, i ngā tūpuna, i ngā mahi o mua. He whakautu ki ngā āhuatanga o tēnā, o tēnā rohe; nō reira, kāore e taea te whakatau mā te arotau o waho.
  • Te wāhi o te wahine: he wāhi nui te wahine ki te karanga, ki te waiata, ki te whakapapa - ehara i te mea he iti te mana ina kāore e tū ki te paepae. Ki te whakamāramatia pēneitia, ka kore e tārewa te pitomata o ngā kōtiro o te kura.
  • Te mahi a te kura i mua: me ako te kura i te kawa o te marae ka tūria e ia i mua atu, ā, me whakarite he pātai ki te tangata whenua i te wā e tono ana. Ko te mōhio i mua te huarahi pai ake i te wikitoria i muri.
  • He akoranga, ehara i te whakatau: ka tuhia he pānui poto mā ngā whānau, ka whakamahia te wheako hei take mō te akoranga o te tau e haere ake nei.

Te kī: ko te mātāpono ko te whakaute i te mana o te tangata whenua, ahakoa rerekē tō kawa ake. Ko te reo Māori te ara, engari ko te ngākau whakaute te tīmatanga.