NZ Scholarship Te Reo Māori study materials
NZ Scholarship Te Reo Māori study resources

Te hekenga o te reo i te papa tākaro: te pāpā i te reo Ingarihi?

NZ Scholarship Te Reo Māori · Put your knowledge to work in context.

All case studies

Te hekenga o te reo i te papa tākaro: te pāpā i te reo Ingarihi?

Kei tētahi kura tuarua i Kirikiriroa. 180 ngā ākonga; 60 ōrau he Māori. I te tau 2019, e 70 ōrau o ngā ākonga o ngā tau 9 me te 10 i kōrero i te reo Māori i te papa tākaro; i te tau 2024, kua heke ki te 22 ōrau. E rua ngā kaiako e taea ana te whakaako i te reo Māori mō te katoa o ngā tau. Kua whakaaro te poari kura kia whakakāhoretia te reo Ingarihi i te papa tākaro, ā, kia whakawhiwhia he tohu ki ngā ākonga ka mau ki te reo Māori mō te katoa o te wā. E wehe ana ngā kaimahi: ko ētahi e kī ana kia kaha ake te rūmaki, ko ētahi kāore e whakaae ki te here i ngā rangatahi. E rua ngā whānau kua tuku mahere whakahe ki te poari, e kī ana he takahi i te mana o te ākonga. Kotahi anō te pūtea mō tētahi kaupapa i tēnei tau, ā, me whakatakoto te mahere ki te poari hei te marama e whā. Kāore anō te kura kia uiui i ngā ākonga.

1. Arotakengia te kaupapa a te poari kia whakakāhoretia te reo Ingarihi, kia whiwhi tohu hoki ngā ākonga. Whakamāramatia te take e hē ana, e tika ana hoki.

Read the worked answer

Te tātari:

Te wāhanga e tika ana: kei te kite te poari i te hē o te hekenga. E 70 ki te 22 ōrau i roto i te rima tau - he tohu kaha tērā. He tika te whakaaro kia kaua e waiho noa. He hiahia anō hoki kia āwhinatia ngā rangatahi ki te whakamahi, ehara kia mōhio anake.

Ngā wāhanga e hē ana:

  1. Ka kore e hanga i te reo; ka aukati kē i tētahi. Ko te aukati ka whakaputa i te hūnuku, i te huna, i te whakamā - ehara i te reo. Ko te reo o te papa tākaro ka kōrerotia e te hunga kāore e whakaae ana, ā, ko te nuinga o rātou ka noho huna.
  2. Ko te hē kei te whakahē, kāore kei te reo Ingarihi: mehemea i te 22 ōrau e kōrero ana i te reo Ingarihi i runga i te hiahia, kua noho te reo Māori hei reo o te akomanga anake. Ko te aukati kāore i te whakahoki i te reo ki te hapori.
  3. Te whiu i te hunga e kaha ana: ko te ākonga e kōrero ana i te reo Ingarihi i te kāinga kāore ia i te hē; ko te tohu ka tukuna ki te hunga matatau, kāore ki te hunga e hiahia ana ki te ako. Ka hua mai he whakataetae mō te tohu, kāore ko te manaaki i te reo.
  4. Te whakamā o te hunga ākonga Māori kāore anō i matatau: ko te aukati ka whakapāhi ki te hunga tino noho pōuri, ā, ka tahuri atu rātou ki te kore kōrero.
  5. Te take ā-tikanga: he mea nui te 'āhei' me te mana o te ākonga. Ko te whiu kāore i te manaaki.

Te kī: ko te whāinga kia nui ake te whakamahinga o te reo; ko te aukati he huarahi ki te hunga e mau ana, ehara i te huarahi ki te hunga e whati ana.

2. Whakaarohia he huarahi kē ki te aukati. Me pēhea e whakamātauria ai kia mōhiotia he hua, he kore rānei?

Read the worked answer

Te huarahi e marohitia ana: ngā wāhi o te reo, ehara i te ture o te reo.

  • Ngā wāhi whai mana: ko te wharekai, te kapa haka, te wā o te ata, te papa tākaro o te Rāpare. Kāore he aukati i ngā wāhi katoa; ka whakaritea ētahi wāhi e kōrerotia ai te reo Māori anake, ā, mā te ākonga anō e ārahi (he kaunihera ākonga reo Māori).
  • Te tuakana-teina: ka whakaakona ngā ākonga o ngā tau 12 me te 13 hei kaiāwhina i ngā tau 9; e rua ngā kaiako e toe ana, nō reira, mā te ākonga e hiki te mahi.
  • Te whakawhanaunga ki te hapori: kia haere mai ngā kaumātua o ngā marae e rua o te rohe ki te kura ia wiki; kāore e taea te whakarauora i roto i te kura anake.
  • Te whakamātau: kia waru wiki te roa, ā, me ine i ēnei mea: te maha o ngā wā ka tīmata noa te ākonga i te reo Māori (kaute e te kaiāwhina), te maha o ngā ākonga kua uru ki te kapa haka, te maha o ngā whānau i tae atu ki te wānanga reo, me te rongo o ngā ākonga (he uiui, kaua ko te nama anake).

Te take: ko te 22 ōrau te tohu o tētahi raruraru, ehara i te raruraru anō. Ki te ine tika i te tīmatanga o te kōrero a te ākonga, ka kitea te hua o te kaupapa, ahakoa kāore e piki te ōrau ā-tau.

3. He aha ngā mea me pono i waho o te kura, ki te hiahia te kura kia hoki te reo ki te papa tākaro? Whakamāramatia.

Read the worked answer

Te kī matua: ko te reo e ora ana i te kāinga, i te hapori; ko te kura tētahi o ngā wāhi, ehara ko te wāhi katoa. Ki te kore e ora i waho, ka noho te reo hei reo o te akomanga, ā, ka mutu i te putanga o te ākonga i te kēti.

Ngā mea me pono:

  • Te whakawhitinga ā-whakatupuranga: e hia o ngā mātua e kōrero ana i te reo ki ā rātou tamariki? Ki te 22 ōrau anake ngā ākonga e kōrero ana i te reo, tērā pea he iti ake ngā whānau e kōrero ana i te reo i te kāinga. Me hiahia te kaupapa ki ngā pakeke, kāore ki ngā tamariki anake.
  • Ngā wāhi o waho: te wharekai, te papa tākaro o te hapori, te hui a te iwi, te pouaka whakaata, te ipurangi. Ka hoki te reo ina kitea, ina rangona ia rā.
  • Ngā take ā-ōhanga me te kāinga: mēnā he nui te utu whare, he uaua te mahi, ka iti te wā mō te reo i te kāinga. Ko tēnei he take kāore e taea e te kura te whakatika, engari me mōhio te poari ki a ia kia kaua e whakatau hē ki ngā ākonga.
  • Te mana o te reo ā-iwi o ngā ākonga o roto: he reo ā-iwi tō tēnā, tō tēnā; me manaaki te kura i te reo o ngā hapori kei roto i tana rōpū.

Te otinga: me whakarite te poari i tētahi mahere e rua tau te roa, ā, me hui tahi me ngā whānau e rua i tuku mahere whakahe ai. Ko te uiui ki ngā ākonga te tīmatanga, ehara ko te whakatau i mua i te pātai.