Dwa przekazy, jeden motet: klucz czy transpozycja?
W rękopisie z około 1480 r., przechowywanym w bibliotece klasztornej, zachowały się dwa przekazy tego samego dwugłosowego utworu, zapisane na sąsiednich kartach. Przekaz A używa kluczy C1 i C3, przekaz B - C3 i C5; przy identycznym zapisie nutowym wersja B brzmi o kwintę niżej. W kadencji końcowej przekaz A pozostawia przedostatni dźwięk bez znaku chromatycznego, natomiast w B przed tym samym stopniem stoi krzyżyk. Kopista B dodał także kilka drobnych ozdobników, wpisał nad głosem tenorowym uwagę „ad quintam” i opatrzył kartę datą 1481. Dyrygent zespołu wokalnego chce wykonać utwór w brzmieniu przekazu A, argumentując, że „tak stoi w źródle”, a śpiewacy twierdzą, że w tej wysokości kadencje brzmią fałszywie i brakuje im semitonu. Zespół ma dwa tygodnie do koncertu, dysponuje jednym kontratenorem i altem, a dyrygent nie chce transponować całości.
1. Rozstrzygnij, czy różnica między przekazami wynika z transpozycji, czy wyłącznie z doboru kluczy. Przedstaw obliczenie i wskaż, co z tego wynika dla wysokości wykonania.
Read the worked answer
Klucz nie jest ozdobnikiem, lecz współrzędną odniesienia, więc różnicę trzeba najpierw przeliczyć, a dopiero potem nazwać.
- W C1 nuta na pierwszej linii to C. W C3 litera C przypada na trzeciej linii, zatem ta sama pierwsza linia oznacza dźwięk o kwintę niższy (każdy krok linia–linia to tercja, dwa kroki to kwinta).
- To samo dotyczy drugiego głosu: przejście z C3 na C5 obniża brzmienie o kwintę.
- Zapis nutowy obu przekazów jest więc identyczny, ale wysokość brzmienia różni się o kwintę. Uwaga „ad quintam” nie jest ozdobną ciekawostką - potwierdza, że kopista B świadomie zapisał utwór w transpozycji.
Wniosek: nie mamy do czynienia z dwiema różnymi wersjami melodycznymi, lecz z jedną kompozycją w dwóch wysokościach. Wybór należy do wykonawcy i zależy od obsady, nie od „dosłowności” źródła. Wersja A jest wyższa i może przeciążać kontratenor; wersja B mieści się niżej, ale wymaga sprawdzenia, czy nie gubi blasku w kadencjach. Decyzję trzeba podjąć świadomie i odnotować w programie.
2. Uzasadnij teoretycznie potrzebę podwyższenia przedostatniego dźwięku w kadencji i oceń, czy wolno je wprowadzić także wtedy, gdy źródło go nie zapisuje.
Read the worked answer
Podwyższenie nie jest kaprysem ucha, lecz regułą kontrapunktu modalnego. W kadencji dąży się do semitonu wstępującego do finalis; stopień przedostatni pełni funkcję subsemitonium i zostaje podniesiony (musica ficta). Dzięki temu zamykające następstwo brzmi jak clausula vera, a nie jak słabszy całoton.
- W przekazie B krzyżyk jest zapisany, co dowodzi, że środowisko kopisty znało tę potrzebę.
- W A brak znaku tłumaczy się najprawdopodobniej przeoczeniem kopisty, a nie świadomą wersją: ten sam stopień, ta sama kadencja, ten sam utwór.
- Ficta nie jest jednak dowolna. Trzeba sprawdzić, czy podwyższenie nie tworzy fałszywej relacji z drugim głosem i czy mieści się w ówczesnym systemie hexachordalnym. Dopiero po tym sprawdzeniu można je zatwierdzić.
Dlatego w wydaniu należy podać krzyżyk w nawiasie kwadratowym i opatrzyć przypisem, a w wykonaniu wprowadzić go jako konsekwencję kadencji, nie jako współczesną „poprawkę”.
3. Sformułuj decyzję edytorską i wykonawczą: jakie klucze, znaki przykluczowe, przypisy i jaką wysokość przyjąć.
Read the worked answer
Wydanie powinno rozdzielić trzy rzeczy: zapis źródłowy, transkrypcję i decyzję wykonawczą.
- Transkrypcja: podać nuty w jednej, wybranej wysokości, z kluczami współczesnymi, a w komentarzu krytycznym wymienić klucze A (C1/C3) i B (C3/C5).
- Znaki przykluczowe: nie dodawać ich mechanicznie; w utworze modalnym znaki przykluczowe mogą sugerować tonalność, której nie ma. Lepiej pozostawić zapis bez przykluczowych, a ficta oznaczać przy nutach.
- Przypisy: osobno odnotować krzyżyk z B, brak znaku w A, uwagę „ad quintam” i ozdobniki kopisty B.
- Wysokość: jeśli kontratenor nie utrzymuje wersji A, wybrać B i napisać to wprost. Nie należy „transponować po cichu” ani mieszać wysokości między głosami.
Decyzja wykonawcza: śpiewać w jednej wysokości, z fictą uzasadnioną kadencją, a ozdobniki z B traktować jako wzór stylu, nie jako obowiązujący tekst.