Da capo: ozdobniki kompozytora czy śpiewaka z 1734 roku?
Śpiewak przygotowuje arię da capo z opery wystawionej w Londynie około 1730 r. Zachowały się dwa źródła: autograf kompozytora (A) z niezrealizowanym, niesfigurowanym basso continuo, bez ozdobników i bez wypisanego powrotu da capo, oraz kopia z 1734 r. (B), w której powrót jest wypisany w całości: znajdują się tam tryle, mordenty, ozdobna kadencja czterotaktowa i kilka łuków oddechowych. W B bas w jednym takcie ma figurę 4–3, w A w tym samym miejscu nie ma żadnej figury. Śpiewak chce wykonać wersję B dosłownie, z całą kadencją, argumentując, że „tak wtedy śpiewano”. Akompaniator uważa, że kadencja jest zbyt długa i że ornamenty należą do konkretnego śpiewaka z 1734 r. Zespół ma partyturę A i faksymile B, a próba generalna jest za pięć dni.
1. Oceń autorytet źródła B: czy zapisane ozdobniki są „tekstem” utworu, czy świadectwem praktyki wykonawczej. Uzasadnij, odwołując się do praktyki epoki.
Read the worked answer
Trzeba rozdzielić tekst kompozycji od realizacji - w epoce da capo powrót z zasady nie był komponowany nuta po nucie, lecz improwizowany przez śpiewaka.
- Autograf A jest źródłem podstawowym: zawiera substancję harmoniczno-melodyczną i plan formy.
- Kopia B jest źródłem wtórnym, ale cennym: dokumentuje jedną konkretną praktykę. Wypisane ozdobniki są zapisem czyjegoś wykonania, nie autorską wersją obowiązującą.
- Figura 4–3 w B jest zgodna ze stylem continuo, więc może być uzupełnieniem realizacji, ale nie dowodem, że kompozytor jej wymagał.
Wniosek: B nie jest „drugą wersją utworu”, lecz świadectwem wykonawczym. Można się na nim wzorować, ale nie należy traktować go jak tekstu kanonicznego. To rozróżnienie pozwala śpiewakowi korzystać z B bez podważania autorytetu A.
2. Zaproponuj plan powrotu da capo: co przejąć z B, co zmienić i dlaczego.
Read the worked answer
Plan powinien być świadomą selekcją, nie kopią i nie improwizacją „na oślep”.
- Przejąć z B: ogólny kształt linii, charakterystyczne mordenty w pierwszych dwóch frazach oraz zasadę narastania ozdobności ku kadencji.
- Skrócić: czterotaktową kadencję do dwóch taktów. Wersja B jest zapisem konkretnego śpiewaka, który mógł sobie pozwolić na rozbudowę; w obecnej obsadzie i akustyce takie przedłużenie rozbija napięcie.
- Zmienić: nie powtarzać wszystkich tryli identycznie; w drugiej frazie zostawić ozdobność tylko w jednym głosie, żeby kontrast z pierwszym przebiegiem był słyszalny.
- Zachować: figurę 4–3 w basie jako podparcie kadencji.
Uzasadnienie: sensem da capo jest wariacyjny powrót, a nie mechaniczne odtworzenie. Wykonawca ma prawo do własnej realizacji, ale powinien umieć wskazać, które elementy zapożycza, a które odrzuca.
3. Zbuduj własną kadencję 4–3 i opisz jej funkcję harmoniczną.
Read the worked answer
Kadencja 4–3 jest zawieszeniem, nie tylko ozdobą. Na dominancie basowej górny głos uderza kwartę od basu (w G-dur nad basem D dźwięk G), a następnie rozwiązuje ją na tercję (Fis).
- Faza 1: bas D, głos G - dysonans kwarty przygotowuje napięcie.
- Faza 2: bas pozostaje na D, głos przechodzi na Fis - rozwiązanie na tercję, czyli dźwięk prowadzący do G.
- Faza 3: głos dochodzi do toniki G, bas rozwiązuje dominantę.
Śpiewak może ozdobić fazę 1 trylem na górnej secundzie, ale tryl nie może przesłonić rozwiązania kwarty. Kadencja ma więc funkcję dominantowo-kadencyjną: tworzy zawieszenie, potwierdza dominantę i przygotowuje finalne zamknięcie. Zbyt długie rozwijanie fazy 1 zamazuje funkcję harmoniczną, dlatego lepiej skrócić ją niż wypełniać kolejnymi figurami.