Gdzie zaczyna się repryza: spór o takt 151
Analizujesz pierwszą część sonaty klawiszowej z lat osiemdziesiątych XVIII w. Ekspozycja (t. 1–88) kończy się w dominancie i jest objęta znakiem repetycji; druga repetycja obejmuje t. 89–208. W t. 89 zaczyna się rozwinięcie, które po łańcuchu sekwencji i zatrzymaniu na dominancie prowadzi w t. 151 do powrotu tematu głównego - ale w subdominancie, z basem na subdominancie. Ten odcinek trwa 20 taktów i kończy się półkadencją. Dopiero w t. 171 ten sam temat wraca w tonacji głównej, z basem na tonice, i od tego miejsca następuje pełna repryza z drugim tematem w tonice. Uczeń twierdzi, że repryza zaczyna się w t. 151, bo „tam wraca temat”. Nauczyciel pyta, gdzie postawić granicę formy i jak zagrać repetycje.
1. Wskaż początek repryzy i uzasadnij wybór trzema kryteriami: tematycznym, tonalnym i kadencyjnym.
Read the worked answer
Powrót tematu nie wystarcza - formę sonatową definiuje rozwiązanie tonalne, nie samo pojawienie się motywu.
- Kryterium tematyczne: temat wraca dwukrotnie, w t. 151 i 171, więc samo jego pojawienie się jest dwuznaczne.
- Kryterium tonalne: w t. 151 bas i harmonia stoją na subdominancie. To nie jest tonika, więc nie ma domknięcia napięcia ekspozycji. W t. 171 temat wraca z basem na tonice - dopiero tam następuje przywrócenie porządku tonalnego.
- Kryterium kadencyjne: odcinek 151–170 kończy się półkadencją, czyli zawieszeniem, a nie potwierdzeniem. Repryza wymaga procesu kadencyjnego, który domknie formę; ten proces zaczyna się w t. 171.
Wniosek: repryza zaczyna się w t. 171, a t. 151–170 to fałszywa repryza - odcinek wprowadzający, który celowo opóźnia rozwiązanie.
2. Wyjaśnij pojęcie „fałszywej repryzy” i opisz jej funkcję w przebiegu napięcia formy.
Read the worked answer
Fałszywa repryza to powrót materiału głównego w niewłaściwej tonacji (najczęściej subdominancie lub dominancie), po którym następuje dalszy przebieg rozwinięciowy i dopiero potem prawdziwa repryza w tonice.
- Słuchacz rozpoznaje temat i spodziewa się rozwiązania, ale harmonia nie potwierdza powrotu - powstaje pozorne domknięcie.
- Odcinek fałszywej repryzy przedłuża napięcie rozwinięcia i zwiększa ciężar gatunkowy właściwego powrotu.
- W klasycznej formie sonatowej zabieg ten jest chwytem retorycznym: zapowiada rozwiązanie i je odwleka, przez co prawdziwa repryza brzmi jak zasłużone potwierdzenie, a nie mechaniczne powtórzenie.
Dlatego analitycznie trzeba go opisać jako część rozwinięcia lub strefę przejściową, a nie jako początek repryzy.
3. Doradź wykonawcy, jak zagrać t. 151 i czy powtarzać część. Wskaż konsekwencje dla drugiej repetycji.
Read the worked answer
W t. 151 nie należy domykać frazy. To ma być wyraźne „prawie-powrót”, a nie nowy początek.
- Grać płynnie, bez pełnej kadencji i bez rozszerzania tempa; dynamika może lekko wzrosnąć, ale nie może sugerować przybycia do celu.
- W t. 171 można pozwolić sobie na minimalne oddech i szersze frazowanie, bo tam forma rzeczywiście się domyka.
- Repetycje: trzeba ustalić, czy druga obejmuje t. 89–208, czy tylko repryzę. Jeśli obejmuje rozwinięcie i repryzę, fałszywa repryza zostanie usłyszana dwukrotnie - przy drugim razie warto zagrać ją jeszcze bardziej powściągliwie, żeby nie osłabić zaskoczenia w t. 171.
Konsekwencja: decyzja o repetycji nie jest neutralna; zmienia sposób, w jaki słuchacz uczy się rozpoznawać napięcie formy.