Partytura proporcjonalna: jak zagrać stronę bez taktów
Zespół kameralny (flet, wiolonczela, perkusja) przygotowuje utwór z 1963 r. Partytura nie ma taktów ani metrum. Oś pozioma jest wyskalowana: 1 cm odpowiada 2 sekundom, ale skala nie jest podana w nagłówku - wynika z porównania z nagraniem kompozytora, w którym cała strona trwa 1 minutę 40 sekund. Na stronie znajdują się: prostokąt z napisem „powtarzać do znaku ♣”, gruba linia od ppp do fff, kilka pionowych kresek oznaczających wejścia instrumentalne oraz osobna część perkusji zapisana w tradycyjnej notacji rytmicznej. Jeden z wykonawców nie czyta notacji graficznej i proponuje, żeby „po prostu zagrać to rubato, jak wychodzi”. Drugi chce nanieść na partyturę takty 4/4 i odliczać. Próba jest jedna, a koncert za tydzień.
1. Ustal plan czasowy strony i sposób koordynacji. Uzasadnij wybór skali.
Read the worked answer
Skala w nagłówku i nagranie nie zgadzają się, więc najpierw trzeba ustalić, co jest dokumentem, a co punktem odniesienia.
- Zmierzenie strony: jeśli szerokość pola wynosi np. 30 cm, według skali 1 cm = 2 s strona trwałaby 60 s. Nagranie kompozytora daje 100 s.
- Rozbieżność oznacza, że albo skala dotyczy innego pola, albo nagranie zawiera oddechy i przedłużenia. Do próby trzeba przyjąć jedną wspólną wartość - najlepiej 100 s, bo to zapis brzmienia autorskiego.
- Następnie wyznaczyć punkty kontrolne przy pionowych kreskach i przy znaku ♣; przyporządkować im sekundy (np. 0, 25, 55, 80, 100).
- Koordynacja: wyznaczyć jednego „zegarmistrza” (wiolonczela lub perkusja), który dyskretnie podaje wejścia; nie odliczać głośno.
Wybór skali jest decyzją wykonawczą, ale musi być wspólny i zapisany w partyturze roboczej.
2. Rozstrzygnij spór o „wierność”: co jest istotą zapisu, a co wykonawca może negocjować.
Read the worked answer
Notacja proporcjonalna zapisuje proces i relacje, nie dokładne wartości rytmiczne. Istotą jest kolejność zdarzeń, zagęszczenie, kierunek dynamiki i punkty synchronizacji; negocjować można tempo szczegółowe i sposób podziału przestrzeni między zdarzeniami.
- Propozycja „rubato, jak wychodzi” odrzuca koordynację - przy trzech instrumentach i jednej próbie skończy się rozjechaniem.
- Propozycja taktów 4/4 narzuca metrum, którego kompozytor nie napisał, i zamienia zapis proporcjonalny w tradycyjny; to zmienia charakter utworu.
- Rozwiązanie: przyjąć wspólną siatkę czasową jako środek próby, ale na koncercie prowadzić ją elastycznie, zachowując punkty kontrolne i kontur dynamiki.
Wierność partyturze nie polega na dosłownym odtworzeniu milimetrów, lecz na respektowaniu pól dozwolonych przez kompozytora.
3. Zaproponuj, jak włączyć perkusistę w proporcjonalną całość.
Read the worked answer
Perkusja jest tu pomostem między notacją tradycyjną a graficzną.
- Jej część ma rytm zapisany dokładnie, więc może pełnić funkcję pulsacyjnego odniesienia, ale nie musi być metronomem.
- Należy ustalić, w których miejscach perkusja wchodzi równo z kreskami graficznymi, a w których jej rytm jest niezależny.
- W próbie perkusista może liczyć cicho lub zaznaczać początek odcinków, a w koncercie - sygnalizować wejścia gestem.
- Trzeba też ustalić, czy powtarzany prostokąt do znaku ♣ zamyka się na sygnał perkusisty, czy Flecisty; lepiej, żeby robił to jeden, konsekwentnie wskazany wykonawca.
Dzięki temu perkusja nie narzuca metrum, ale daje zespołowi słyszalny punkt oparcia.