Wybór tematu wypracowania na egzaminie pisemnym
Na pisemnym egzaminie z polskiego uczeń ma 150 minut na napisanie wypracowania. Do wyboru są dwa tematy: (1) „Czy warto ryzykować? Rozważ problem, odwołując się do wybranej lektury i własnych doświadczeń” oraz (2) „Opisz miejsce, które zmieniło się na twoich oczach, i wyjaśnij, jakie to ma znaczenie”. Uczeń zna dobrze lekturę „Zbrodnia i kara”, ale nie jest pewien, czy potrafi trafnie powiązać ją z tematem o ryzyku. Drugi temat wydaje mu się łatwiejszy, bo może opisać osiedle, na którym mieszka, ale obawia się, że opis będzie zbyt krótki i zabraknie mu argumentacji. Po 15 minutach namysłu wybiera temat pierwszy, bo „brzmi poważniej”. Zaczyna pisać bez planu, po 40 minutach orientuje się, że powtarza te same argumenty, a do końca zostaje 110 minut.
1. Jak uczeń powinien podjąć decyzję o wyborze tematu, aby nie kierować się tylko wrażeniem „poważności”?
Read the worked answer
Decyzja powinna opierać się na trzech kryteriach: czy uczeń rozumie polecenie, czy ma konkretny materiał (lekturę, przykład z życia, obserwację) i czy potrafi sformułować tezę oraz co najmniej dwa argumenty z przykładami. Temat pierwszy wymaga nie tylko znajomości lektury, ale też umiejętności zbudowania rozważania: „za” i „przeciw”, a potem wniosku. Jeśli uczeń nie umie wskazać konkretnej sceny z „Zbrodni i kary”, która dotyczy ryzyka (np. decyzja Raskolnikowa), lektura staje się ozdobnikiem, a nie argumentem. Temat drugi wymaga opisu i wyjaśnienia znaczenia - to też jest wymagające, ale uczeń ma własny materiał i może go rozwinąć. Warto zadać sobie pytanie: „Czy potrafię napisać trzy akapity z konkretnymi przykładami?”. Jeśli odpowiedź brzmi „nie”, temat trzeba odrzucić, nawet jeśli brzmi ambitnie. Lepiej napisać dobrze temat prostszy niż słabo ambitny.
2. Jak powinien wyglądać plan pracy w ciągu pierwszych 15–20 minut, aby uczeń nie powtarzał argumentów?
Read the worked answer
Plan powinien być zapisany na brudno i zawierać: tezę, dwa lub trzy argumenty różniące się od siebie, przypisane do nich przykłady oraz szkic wniosku. Dla tematu o ryzyku teza mogłaby brzmieć: „Ryzyko jest potrzebne, ale tylko wtedy, gdy jest przemyślane”. Argument pierwszy: ryzyko otwiera nowe możliwości - przykład z lektury, decyzja bohatera i jej skutki. Argument drugi: ryzyko bez namysłu prowadzi do strat - kontrprzykład z lektury lub z życia. Argument trzeci (jeśli czas pozwala): ryzyko uczy odpowiedzialności - przykład własny, np. zmiana szkoły. Każdy argument musi wnosić nową myśl; jeśli dwa akapity mówią to samo innymi słowami, jeden trzeba usunąć albo przekształcić w kontrargument. W planie warto zapisać przy każdym argumencie jedno zdanie „co ten akapit udowadnia”, żeby podczas pisania nie zbaczać z tematu.
3. Po 40 minutach uczeń zauważa, że powtarza argumenty. Co powinien zrobić z pozostałym czasem?
Read the worked answer
Najpierw musi przerwać pisanie i sprawdzić plan: które argumenty już wykorzystał, a których jeszcze nie. Jeśli okaże się, że ma tylko jeden argument, powinien go pogłębić, a nie mnożyć podobne. Może dodać kontrargument („z drugiej strony…”) i odnieść się do niego, co jest wysoko cenione w rozważaniu. Drugi krok to sprawdzenie proporcji: wstęp nie powinien zajmować więcej niż około jednej dziesiątej pracy, a rozwinięcie powinno dominować. Jeśli uczeń zauważy, że pierwszy akapit jest zbyt długi, nie musi go przepisywać - może skrócić kolejne. Trzeci krok to rezerwa czasu: około 10–15 minut na przeczytanie całości, sprawdzenie zgodności z tematem, poprawności językowej i logicznych przejść między akapitami. Lepiej oddać pracę z trzema dobrze rozwiniętymi argumentami niż z pięcioma powtórzonymi.