Dobór przykładów z lektury do tematu o odpowiedzialności
Uczeń pisze wypracowanie na temat: „Człowiek zawsze ponosi odpowiedzialność za swoje czyny. Rozważ słuszność tego twierdzenia, odwołując się do lektury i własnych obserwacji”. Wybrał „Lalkę” Bolesława Prusa. W pierwszym akapicie napisał, że Wokulski jest odpowiedzialny, bo ciężko pracował i pomagał innym. W drugim opisał szczegółowo wygląd sklepu i stroje bohaterów. W trzecim stwierdził, że „każdy ponosi odpowiedzialność, bo tak jest w życiu”. Praca ma już 250 słów, a uczeń nie odniósł się do żadnej konkretnej decyzji bohatera ani nie rozważył sytuacji, w których odpowiedzialność bywa ograniczona. Zostało mu 60 minut.
1. Jakie błędy w rozumowaniu popełnia uczeń i jak powinien je naprawić w pozostałym czasie?
Read the worked answer
Pierwszy błąd to argument bez dowodu: stwierdzenie, że Wokulski jest odpowiedzialny, nie jest poparte konkretną sceną ani decyzją. Drugi błąd to opis zamiast argumentacji - wygląd sklepu i stroje nie wynikają z tematu i nie dowodzą tezy. Trzeci błąd to uogólnienie bez uzasadnienia („bo tak jest w życiu”), które jest opinią, a nie argumentem. Uczeń powinien wrócić do planu i wybrać jedną konkretną decyzję bohatera, np. sposób, w jaki Wokulski angażuje się w sprawy innych, oraz jej skutki. Następnie powinien dodać kontrargument: czy człowiek zawsze odpowiada za swoje czyny, czy czasem ograniczają go okoliczności, presja społeczna, brak wiedzy? Wniosek powinien być złagodzoną wersją tezy, np. „Odpowiedzialność jest powszechna, ale jej zakres zależy od świadomości i możliwości wyboru”. Opis strojów trzeba usunąć lub zastąpić jednym zdaniem, które rzeczywiście łączy się z argumentem.
2. Jak uczeń powinien sprawdzić, czy jego przykłady rzeczywiście wspierają tezę, a nie tylko ją ilustrują?
Read the worked answer
Najprostszy test to zdanie „ten przykład dowodzi, że…”. Jeśli uczeń nie potrafi go dokończyć jednym konkretnym zdaniem, przykład jest zbędny. Drugi test: czy przykład dałoby się użyć w pracy na zupełnie inny temat? Jeśli tak, prawdopodobnie jest zbyt ogólny. Trzeci test: czy przykład zawiera decyzję, działanie lub skutek, a nie tylko opis osoby lub miejsca. Warto też sprawdzić, czy między przykładem a tezą istnieje związek przyczynowy, a nie tylko tematyczny. Na przykład scena, w której bohater pomaga komuś mimo własnego ryzyka, dowodzi odpowiedzialności, bo pokazuje wybór między własnym interesem a dobrem drugiej osoby. Samo stwierdzenie, że bohater „był dobry”, niczego nie dowodzi.
3. Jak powinien wyglądać wniosek, aby praca nie kończyła się prostym powtórzeniem tezy?
Read the worked answer
Wniosek powinien wynikać z argumentów, a nie być ich streszczeniem. Zamiast „więc człowiek zawsze ponosi odpowiedzialność” uczeń może napisać: „Przykład z lektury pokazuje, że odpowiedzialność nie jest automatyczna - zależy od tego, czy człowiek rozumie skutki swoich czynów i czy ma realny wybór. Dlatego twierdzenie z tematu jest słuszne tylko częściowo: odpowiadamy za to, co robimy świadomie, ale nie zawsze kontrolujemy okoliczności”. Taki wniosek pokazuje, że uczeń rozważył problem, a nie tylko potwierdził tezę. Warto też nawiązać do własnych obserwacji, ale krótko i konkretnie, np. jednym przykładem z życia szkoły lub pracy. Wniosek nie powinien wprowadzać nowego argumentu, którego nie ma w rozwinięciu.