Basque PAU General Sciences key terms

Egiaztatu gabeko azalpen-proposamena, ikerketa baten abiapuntua dena eta esperimentu edo behaketen bidez onartu edo baztertu daitekeena. Aldagai neurgarrien bidez formulatu behar da.

Esperimentatzaileak nahita aldatzen duen faktorea, beste aldagaiengan duen eragina neurtzeko. Grafikoetan ardatz horizontalean (x ardatza) jartzen da normalean.

Aldagai independentearen aldaketaren ondorioz neurtzen den faktorea. Esperimentuan erregistratzen den erantzuna da eta grafikoetan ardatz bertikalean (y ardatza) adierazten da.

Esperimentuan tratamendua jasotzen ez duen taldea, emaitzak alderatzeko erreferentzia gisa erabiltzen dena. Aldagai independentea soilik aldatzen dela ziurtatzen laguntzen du.

Esperimentu bat baldintza beretan hainbat aldiz egitean emaitza antzekoak lortzeko propietatea. Fidagarritasuna handitzen du eta ustekabeko akatsen eragina murrizten du.

Neurketa baten emaitzak benetako balioarekiko duen errore-tartea, tresnaren doitasunaren eta prozeduraren araberakoa. Emaitzekin batera adierazi ohi da, ± ikurrarekin.

Neurketa batean benetan fidagarriak diren digituak, tresnaren zehaztasunaren arabera. Kalkuluetan emaitza ez da inoiz daturik zehatzena baino zehatzagoa izan behar.

Nazioartean onartutako neurri-unitateen multzoa: metroa, kilogramoa, segundoa, amperea, kelvina, mola eta kandela oinarrizko unitate gisa. Magnitude fisiko guztiak hauetatik eratorritako unitateetan adierazten dira.

Gorputz baten masa eta bolumenaren arteko erlazioa (d = m/V). Substantzia bakoitzak balio bereizgarria du, eta horri esker substantziak identifikatu eta flotatzen duten ala ez iragar daiteke.

Gorputz batek duen materia-kantitatea, kilogramotan neurtzen dena SI sisteman. Tokiaren arabera aldatzen ez den magnitudea da, pisua ez bezala.

Grabitateak gorputz bati eragiten dion indarra, newtonetan neurtua (P = m·g). Grabitatearen balioaren arabera aldatzen da, adibidez Lurraren eta Ilargiaren artean.

Substantzia baten 6,022·10²³ partikula (atomo, molekula edo ioi) biltzen dituen kantitatea. Kimikan kantitateak zenbatzeko eta erreakzioen estekiometria kalkulatzeko erabiltzen da.

Substantzia baten mol baten masa, gramo/mol unitateetan adierazia. Taula periodikoko masa atomikoak batuz lortzen da eta molak masarekin erlazionatzeko erabiltzen da.

Erreaktiboen eta produktuen arteko kantitate-erlazioak kalkulatzea, erreakzio kimikoaren ekuazio orekatuan oinarrituta. Masek, molek eta bolumenek erreakzioan duten proportzioa zehazten du.

Substantziek loturak apurtu eta berriak eratzen dituzten prozesua, produktu berriak sortzeko. Ekuazio kimikoan erreaktiboak eta produktuak geziekin adierazten dira eta materia kontserbatzen da.

Erreakzio batean lehenengo agortzen den erreaktiboa, eta beraz sortzen den produktu-kantitatea mugatzen duena. Beste erreaktiboa soberan geratzen da erreakzioa amaitzean.

Erreakzio batean lortutako produktu-kantitate errealaren eta teorian kalkulatutako gehieneko kantitatearen arteko ehunekoa. Erreakzio guztiak ez dira osoak izaten, galerak edo bigarren mailako erreakzioak direla eta.

Atomoak elkarrekin mantentzen dituen indarra, elektroien truke edo partekatzearen bidez sortua. Lotura ionikoa, kobalentea eta metalikoa bereizten dira, propietate fisiko desberdinak eraginez.

Disoluzio baten azidotasuna edo basikotasuna adierazten duen eskala, 0 eta 14 bitartekoa. Hidrogeno-ioien kontzentrazioaren logaritmo negatiboa da; 7 balioa neutroa da.

Bi substantzia edo gehiagoren nahasketa homogeneoa, non disolbatzaileak disolbatua barreiatzen duen. Partikula-mailan nahasten dira eta osagaiak metodo fisikoekin bereiz daitezke.

Gorputz batek mugimenduaren ondorioz duen energia, masaren eta abiaduraren karratuaren erdiaren biderkadura (Ec = ½mv²). Abiadura handitzean nabarmen handitzen da.

Gorputz batek posizioaren edo egoeraren ondorioz metatuta duen energia, adibidez altueran dagoenean (Ep = mgh) edo malguki bat konprimatuta dagoenean. Lan bihur daiteke.

Energia ezin dela sortu ezta suntsitu ere, soilik forma batetik bestera eraldatu daitekeela dioen printzipioa. Sistema isolatu batean energia osoa konstante mantentzen da.

Uhin batek unitate denboran aurreratzen duen distantzia (v = λ·f). Uhin motaren eta hedabidearen propietateen araberakoa da; argiak hutsean du abiadura handiena.

Segundo batean gertatzen diren uhin-zikloen kopurua, hertzetan (Hz) neurtua. Soinuaren tonua eta argiaren kolorea zehazten ditu.

Uhin batean bi puntu berdin jarraian dauden arteko distantzia, adibidez gandorren artean. Maiztasunarekiko alderantziz proportzionala da hedabide berean.

Zirkuitu bateko intentsitatea tentsioaren eta erresistentziaren arteko zatidura dela dioen erlazioa (I = V/R). Tentsioaren eta korrontearen arteko proportzionaltasun zuzena adierazten du.

Material batek korronte elektrikoaren pasabideari egiten dion oposizioa, ohmioetan (Ω) neurtua. Materialaren, luzeraren eta sekzioaren araberakoa da.

Izaki bizidun guztien oinarrizko unitate anatomiko eta funtzionala. Mintz plasmatikoak inguratuta dago, material genetikoa du eta funtzio metabolikoak betetzen ditu.

Zelula bat zatitzen den prozesua, bi zelula alaba genetikoki berdinak sortzeko. Hazkundean, ehunen konponketan eta ugalketa asexualean gertatzen da.

Gametoak sortzen dituen zelula-zatiketa mota, kromosoma-kopurua erdira murrizten duena. Birkonbinazio genetikoa ahalbidetzen du, eta espezieen aldakortasun genetikoan funtsezkoa da.

DNAren zati bat, proteina jakin bat kodetzen duena edo funtzio erregulatzailea duena. Gurasoengandik ondorengoengana transmititzen da eta ezaugarri bat zehazten laguntzen du.

DNAren sekuentzian gertatzen den aldaketa iraunkorra, errore edo eragile mutagenikoen ondorioz. Aldakortasun genetikoa sortzen du eta batzuetan gaixotasunak eragin ditzake.

Ingurunean hobeto egokitzen diren indibiduoen ezaugarriak belaunaldiz belaunaldi gehiago hedatzen diren prozesua. Eboluzioaren mekanismo nagusia da, Darwin eta Wallacek proposatua.

Izaki bizidunek barne-ingurunea egonkor mantentzeko duten gaitasuna, tenperatura, pH edo glukosa-maila bezalako parametroak doituta. Fisiologiaren oreka-funtsezkoa da.

Guruin endokrinoek jariatutako substantzia kimikoa, odolaren bidez garraiatzen dena eta organo jakin batzuen funtzioa erregulatzen duena. Homeostasiaren kontrola ahalbidetzen du.

Litosferaren zatiki zurrun handiak, mantuaren gainean mugitzen direnak. Haien mugimenduak lurrikarak, sumendiak eta mendikateen sorrera azaltzen ditu.

Lurrazalean askatutako energia bortitzaren ondorioz sortzen diren bibrazioak, faila batean tentsioak bat-batean askatzean. Magnitudea sismografoek neurtzen dute Richterskalan.

Laborategian lan egitean arriskuak saihesteko arau eta jokabide multzoa: babes-ekipoak erabiltzea, erreaktiboak behar bezala etiketatzea eta hondakinak bereiztea. Istripuak eta kutsadura prebenitzen ditu.

Datuen adierazpen grafikoan joera, erlazio eta anomalia nagusiak irakurtzeko gaitasuna. Ardatzen esanahia, unitateak eta eskalak ulertzea eskatzen du ondorioak ateratzeko.