Ceist nach raibh súil agat léi sa scrúdú béil
Tá tú sa scrúdú béil. Tá deich nóiméad ullmhúcháin agat agus trí chárta rogha: 'Mo theaghlach', 'An teicneolaíocht i mo shaol' agus 'Laethanta saoire'. Roghnaíonn tú 'An teicneolaíocht i mo shaol' mar go bhfuil stór focal ullmhaithe agat faoi do ghuthán agus na meáin shóisialta. Nuair a thosaíonn an comhrá, fágtar an pictiúr as an áireamh agus iarrann an scrúdaitheoir ort cur síos ar do ghnáthlá. Ansin deir sí: 'Agus cad faoi na meáin shóisialta? An gceapann tú go bhfuil siad ag déanamh dochair don Ghaeilge?' Ní raibh tú ag súil leis an gceist seo. Tá nóiméad agat chun freagra a thógáil, agus tá tú ag iarraidh níos mó ná abairtí foghlamtha a thabhairt. Tá eagla ort go stopfaidh tú nó go ndéarfaidh tú rud nach bhfuil tú cinnte faoi.
1. Conas a nascann tú do fhreagra ullmhaithe le ceist nua an scrúdaitheora gan stad tobann a dhéanamh?
Read the worked answer
Tosaím le habairt nascach atá simplí agus fíor: 'Sea, is ceist mhaith í sin, mar úsáidim na meáin shóisialta go laethúil.' Ansin tógaim droichead ón méid a bhí á phlé agam: 'Bhí mé ag caint faoi mo ghnáthlá, agus is cuid de sin iad na meáin shóisialta.' Ní deirim 'níl a fhios agam' ná ní thosaím ar aiste foghlamtha a aithris. Úsáidim fráma soiléir: tuairim, sampla, taobh eile. Mar shampla: 'Ceapaim go bhfuil tionchar dearfach agus diúltach acu. Ar an taobh dearfach, bíonn mé ag féachaint ar fhíseáin Ghaeilge; ar an taobh diúltach, bíonn an Béarla i bhfad níos láidre ann.' Tá sé tábhachtach gan ligean orm go raibh an cheist seo ullmhaithe agam. Léiríonn an t-athrú go bhfuilim ag éisteacht agus ag smaoineamh. Má tá focal ar iarraidh, úsáidim teachtaireacht níos simplí agus leanaim ar aghaidh.
2. Tóg freagra 60-90 soicind ar an gceist faoi na meáin shóisialta agus an Ghaeilge. Cad iad na trí chuid a bheadh i do fhreagra, agus cén ghramadach a úsáideann tú go feasach?
Read the worked answer
Bheadh trí chuid i mo fhreagra: (1) mo thuairim, (2) sampla nó taithí, (3) freagra níos leithne nó moladh. Mar shampla: 'Ceapaim go bhfuil na meáin shóisialta ina gcuidiú agus ina mbagairt ag an am céanna. Is féidir le duine gearrthóga Gaeilge a fheiceáil go tapa, agus sin rud a tharraingíonn daoine óga isteach. Ach is minic nach mbíonn ach fotheidil Bhéarla ann, agus mar sin fanann an Béarla mar phríomhtheanga.' Ansin cuirim sampla pearsanta leis: 'Chonaic mé cuntas amháin a bhíonn ag múineadh frásaí Gaeilge, agus d'fhoghlaim mé cúpla focal uaidh.' Ar deireadh, molaim rud éigin: 'Dá mbeadh níos mó ábhair Ghaeilge ar ardchaighdeán ann, bheadh tionchar níos fearr acu.' Úsáidim an aimsir láithreach, an aimsir chaite agus an modh coinníollach go feasach. Ní úsáidim ach abairtí atá ceangailte leis an gceist; seachnaím liosta focal gan chomhréir.
3. Má thagann focal nach bhfuil agat le linn an fhreagra, conas a choinníonn tú smacht ar an abairt?
Read the worked answer
Ní tharraingím aird ar an bhfocal atá ar iarraidh. Athraím an abairt go leagan atá níos simplí ach fós cruinn. Mar shampla, in ionad 'tá na halgartaim ag déanamh dochair', deirim 'tá na meáin shóisialta ag cur brú ar an teanga'. Má tá ainmfhocal ar iarraidh, úsáidim briathar nó aidiacht a bhfuilim cinnte fúthu. Freisin, is féidir liom mo thuairim a mhíniú trí shampla: 'Cuir i gcás go bhfeiceann tú físeán Gaeilge agus nach dtuigeann tú é; bíonn ort dul chuig an mBéarla.' Ní stopaim chun 'cad a deirtear...' a rá arís agus arís eile. Má tá an focal ríthábhachtach, deirim 'níl an focal sin agam' agus leanaim ar aghaidh le cur síos. Sa scrúdú béil, is fearr abairt shimplí chruinn ná abairt chasta atá briste.