BSEB Matric SIL Sanskrit study materials
BSEB Matric SIL Sanskrit study resources

BSEB Matric SIL Sanskrit: Vyakarana: सन्धि, समास, कारक, शब्दरूप और धातुरूप

BSEB Matric SIL Sanskrit · Work through your exam, one topic at a time.

All guide sections

Vyakarana: सन्धि, समास, कारक, शब्दरूप और धातुरूप

व्याकरण खण्ड (Vyakarana) में सन्धि, समास, कारक-विभक्ति, शब्दरूप और धातुरूप से प्रत्यक्ष प्रश्न आते हैं। यहाँ अंक सूत्र और उदाहरण दोनों से मिलते हैं, इसलिए उत्तर में नाम + विग्रह/सूत्र + उदाहरण दें।

सन्धि

  • स्वर: अ/आ + अ/आ = आ (अकः सवर्णे दीर्घः) - देव + आलयः = देवालयः।
  • गुण: अ + इ/ई = ए, अ + उ/ऊ = ओ (अदेङ् गुणः) - नर + इन्द्रः = नरेन्द्रः।
  • वृद्धि: अ + ए/ओ = ऐ/औ (वृद्धिरेचि) - एक + एकम् = एकैकम्।
  • विसर्ग: रामः + गच्छति = रामो गच्छति।

समास

विग्रह करके पहचानें। षष्ठी/द्वितीया आदि विभक्ति लुप्त = तत्पुरुष (राज्ञः पुत्रः = राजपुत्रः); पूर्वपद संख्यावाचक = द्विगु; «च» का लोप = द्वन्द्व (रामः च लक्ष्मणः च = रामलक्ष्मणौ); अन्यपदार्थ प्रधान = बहुव्रीहि (दश रथाः यस्य सः = दशरथः); अव्यय पूर्वपद = अव्ययीभाव (अनु गङ्गम् = अनुगङ्गम्); विशेषण-विशेष्य = कर्मधारय (नीलं कमलम् = नीलकमलम्)।

कारक-विभक्ति

कर्ता - प्रथमा; कर्म - द्वितीया; करण - तृतीया; सम्प्रदान - चतुर्थी; अपादान - पञ्चमी; सम्बन्ध - षष्ठी; अधिकरण - सप्तमी। सूत्र याद रखें: कर्तृकरणयोस्तृतीया, सम्प्रदाने चतुर्थी, अपादाने पञ्चमी।

शब्दरूप और धातुरूप

अकारान्त पुल्लिङ्ग राम, नपुंसक फल, आकारान्त स्त्रीलिङ्ग लता, इ/उ-अन्त मुनि-गुरु, सर्वनाम तत्-इदम्-अस्मद्। धातु लट्, लङ्, लृट् और विधिलिङ् में तीनों पुरुष-वचन सहित दोहराएँ।

काम किया हुआ उदाहरण

«गुरवे फलं ददाति» - गुरु सम्प्रदान है, अतः चतुर्थी गुरवे; फल कर्म है, अतः द्वितीया फलम्; क्रिया ददाति (दा धातु, लट्, प्रथमपुरुष)। इसी तरह प्रत्येक पद की विभक्ति का कारण लिखें।

अंक कटने के स्थान

  • अ + ए को दीर्घ आ बना देना।
  • समास का विग्रह किए बिना नाम लिखना।
  • धातुरूप में वचन या पुरुष भूलना (अपठत् और पठति में भेद)।
  • सम्प्रदान और कर्म में भ्रम।