ગુજરાતી ભાષા અને વ્યાકરણ
આ વિભાગ સંધિ, સમાસ, અલંકાર, જોડણી, શબ્દભંડોળ (સમાનાર્થી, વિરુદ્ધાર્થી, રૂઢિપ્રયોગ) અને વાક્યરચના પર પ્રશ્નો પૂછે છે. ગ્રામ સેવક પરીક્ષામાં વ્યાકરણના પ્રશ્નો નિયમ આધારિત હોય છે, એટલે નિયમ સ્પષ્ટ હોય તો ઓછા સમયમાં ચોક્કસ માર્ક મળે.
સંધિ
બે શબ્દ કે શબ્દાંશ જોડાતાં થતા ફેરફારને સંધિ કહેવાય. સ્વર સંધિના મુખ્ય પ્રકાર:
- દીર્ઘ: અ/આ + અ/આ = આ (હિમ + આલય = હિમાલય)
- ગુણ: અ + ઇ/ઈ = એ; અ + ઉ/ઊ = ઓ (સૂર્ય + ઉદય = સૂર્યોદય)
- વૃદ્ધિ: અ + એ = ઐ; અ + ઓ = ઔ
- યણ: ઇ + અ = ય (ઇતિ + આદિ = ઇત્યાદિ)
સમાસ
બે કે વધુ શબ્દોનું એક જ પદ બને તે સમાસ - તત્પુરુષ, દ્વંદ્વ, બહુવ્રીહિ, કર્મધારય, દ્વિગુ.
- રાજપુત્ર = રાજાનો પુત્ર (ષષ્ઠી તત્પુરુષ)
- માતા-પિતા (દ્વંદ્વ)
અલંકાર
- ઉપમા - વાક્યમાં 'જેવો/જેમ' જેવો શબ્દ હોય.
- રૂપક - ઉપમેય અને ઉપમાન એકરૂપ થઈ જાય.
- અનુપ્રાસ - એક જ વ્યંજનની પુનરાવૃત્તિ.
- ઉત્પ્રેક્ષા - સંભાવના કે કલ્પના દ્વારા વર્ણન.
ઉદાહરણ
'સૂર્યોદય' = સૂર્ય + ઉદય. તર્ક: જોડતી વખતે પહેલા શબ્દનો અંતિમ સ્વર 'અ' અને બીજા શબ્દનો પ્રથમ સ્વર 'ઉ' મળે છે; અ + ઉ = ઓ. 'ઓ' ગુણ સંધિની નિશાની છે, એટલે જવાબ ગુણ સંધિ. તેના બદલે જો સ્વર જેવા-તેવા રહે અને ફક્ત શબ્દોનો અર્થ સંકોચાય, તો તે સમાસ ગણાય.
માર્ક ખોઈ નાખતી ભૂલો
- સંધિ અને સમાસની ભેળસેળ; સંધિમાં અક્ષરો જોડાય, સમાસમાં પદ બને.
- ઉપમા અને રૂપકમાં 'જેવો/જેમ' છે કે નહીં તે ન ચકાસવું.
- જોડણીમાં 'શ', 'ષ', 'સ' તથા 'જ્ઞ' ની ભૂલ.
- રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ શબ્દશઃ લેવો.