ગ્રામ વિકાસ અને પંચાયતી રાજ વ્યવસ્થા
આ વિભાગમાં પંચાયતી રાજની રચના, ગ્રામસભા, ગ્રામ પંચાયતની સત્તા-ફરજો, નાણાકીય વ્યવસ્થા, ગ્રામસેવકની ભૂમિકા અને ગ્રામ વિકાસ યોજનાઓ પર પ્રશ્નો પૂછાય છે. આ વિભાગ ગ્રામ સેવકના રોજિંદા કામ સાથે સીધો સંબંધ ધરાવે છે.
બંધારણીય આધાર
- 73મો બંધારણીય સુધારો 1992માં થયો અને 24 એપ્રિલ 1993થી અમલમાં આવ્યો.
- 11મી અનુસૂચિમાં પંચાયતોને 29 વિષય સોંપાયા છે.
- ત્રિસ્તરીય માળખું: ગ્રામ પંચાયત, તાલુકા પંચાયત અને જિલ્લા પંચાયત.
- 74મો સુધારો શહેરી સ્થાનિક સંસ્થાઓ માટે છે - તેને પંચાયતી રાજ સાથે ભેળવવો નહીં.
ગુજરાતમાં
- ગુજરાત પંચાયત અધિનિયમ, 1993.
- ગ્રામસભા એ ગ્રામ પંચાયત વિસ્તારના નોંધાયેલા મતદારોની સભા છે; તેને બોલાવવાની જવાબદારી સરપંચની.
- પંચાયતની ચૂંટણી રાજ્ય નિર્વાચન આયોગ કરાવે છે; નાણાકીય ફાળવણી માટે રાજ્ય નાણા આયોગ છે.
- ગ્રામસેવક ગ્રામ પંચાયતનો સચિવ છે - બેઠકની નોંધ, હિસાબ, વસૂલાત અને યોજનાઓનો રેકોર્ડ રાખે છે.
યોજનાઓ
- મહાત્મા ગાંધી રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ રોજગાર ગેરંટી અધિનિયમ, 2005: કુટુંબને વર્ષે 100 દિવસ રોજગારી, જોબ કાર્ડ, કામ માગ્યાના 15 દિવસમાં કામ અને મજૂરી.
- પ્રધાનમંત્રી આવાસ યોજના (ગ્રામીણ), સ્વચ્છ ભારત મિશન (ગ્રામીણ), રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ આજીવિકા મિશન.
ઉદાહરણ
પ્રશ્ન: MGNREGA હેઠળ કામ માગ્યાના 15 દિવસમાં કામ ન મળે તો શું થાય? તર્ક: કાયદો કહે છે કે માંગેલી તારીખથી 15 દિવસમાં કામ આપવું ફરજિયાત છે; ન મળે તો બેરોજગારી ભથ્થું ચૂકવવાની જવાબદારી રાજ્યની બને છે. એટલે જવાબ 'બેરોજગારી ભથ્થું મળે' - તે સ્વૈચ્છિક સહાય નહીં, કાયદેસર હક છે.
માર્ક ખોઈ નાખતી ભૂલો
- ગ્રામસભાની બેઠક અને ગ્રામ પંચાયતની બેઠક ગૂંચવવી.
- 73મો અને 74મો સુધારો બદલી નાખવો.
- 11મી અને 12મી અનુસૂચિ ભેળવવી.