પરોક્ષ કથનમાં વૈકલ્પિક ઉત્તર અને ગુણાંકન
તમે ધોરણ ૧૦ ના ગુજરાતી (પ્રથમ ભાષા) શિક્ષક છો. વ્યાકરણના ૨૦ ગુણના યુનિટ ટેસ્ટમાં પ્રશ્ન ૪ આ પ્રમાણે હતો: ‘રમેશે કહ્યું, “હું કાલે આવીશ.” - આ વાક્યને પરોક્ષ કથનમાં ફેરવો.’ ૪૬ વિદ્યાર્થીમાં ૧૭એ ‘રમેશે કહ્યું કે તે કાલે આવશે’ લખ્યું, ૯એ ‘રમેશે કહ્યું કે તે કાલે આવનાર છે’ લખ્યું, ૬એ ‘રમેશે કહ્યું કે હું કાલે આવીશ’ લખ્યું (સર્વનામ બદલ્યું નહીં), અને ૪એ ‘રમેશે કહ્યું કે તે આવે’ લખ્યું. માન્ય ઉત્તરપત્રકમાં ફક્ત પહેલું સ્વરૂપ છે અને પ્રશ્ન ૨ ગુણનો છે. તે જ ટેસ્ટમાં સીધા કથનને પરોક્ષ કરવાનો ૩ ગુણનો બીજો પ્રશ્ન પણ છે, જેમાં ૩૧ વિદ્યાર્થીએ સાચો કાળ જાળવ્યો છે. તમારે ૪૬ કૉપી ૪૫ મિનિટમાં તપાસવાની છે અને પરીક્ષા સમિતિને ‘વૈકલ્પિક સ્વીકાર્ય ઉત્તર’ અંગે એક પાનાની સ્પષ્ટતા આપવાની છે. વર્ગમાં ૭ વિદ્યાર્થી એવા છે જેમની ઘરની બોલીની અસર છે; તેમણે અર્થ અને કાળ જાળવ્યા છે પણ વાક્યરચના બદલી છે. તમે નક્કી કરવાનું છે કે ક્યાં સુધી વૈકલ્પિક ઉત્તરને ગુણ આપવા અને ક્યાં ભૂલને ભૂલ ગણવી.
1. પ્રશ્ન ૪ માટે ૨ ગુણની ગુણાંકન યોજના તૈયાર કરો અને સ્પષ્ટ કરો કે ‘આવનાર છે’ સ્વરૂપને પૂરા ગુણ કેમ આપવા કે નહીં.
Read the worked answer
ગુણાંકન યોજના:
- ૧ ગુણ: કથનક્રિયા અને જોડકણું (‘કે’) યોગ્ય રીતે વપરાયા હોય.
- ૧ ગુણ: સર્વનામનું રૂપાંતરણ અને કાળની સુસંગતતા જળવાઈ હોય.
તર્ક: પરોક્ષ કથનમાં મુખ્ય ચકાસણી એ છે કે વક્તા, સંબોધ્ય અને સમય સ્પષ્ટ રહે. ‘તે કાલે આવશે’ અને ‘તે કાલે આવનાર છે’ - બંનેમાં સર્વનામ બદલાયું છે અને ભવિષ્યકાળ જળવાયો છે; ‘આવનાર છે’ થોડું નજીકનું ભવિષ્ય સૂચવે છે, પણ અર્થ બદલાતો નથી. તેથી જે વિદ્યાર્થીએ આ સ્વરૂપ લખ્યું છે અને કાળનો ભેદ સાચવ્યો છે, તેને પૂરા ૨ ગુણ આપવા જોઈએ; માત્ર ઉત્તરપત્રકના શબ્દો સાથે ન મળે એ કારણે ગુણ કાપવા ન્યાયી નથી. જો કે ‘આવનાર છે’ સાથે ‘કાલે’ કાઢી નાખે અને અર્થ બદલાય, તો ૧ ગુણ કપાય.
2. ૬ વિદ્યાર્થીએ સર્વનામ ન બદલ્યું અને ૪એ કાળ બદલ્યો; આ બંનેને એક જ પ્રકારની ભૂલ ગણવી કે અલગ? તમારો નિર્ણય સ્પષ્ટ કરો.
Read the worked answer
અલગ ગણવા જોઈએ.
- સર્વનામ ન બદલવું એ પરોક્ષ કથનની મૂળભૂત શરતનો ભંગ છે: વક્તાનું ‘હું’ રિપોર્ટ કરનારના ‘તે’માં ફેરવાવું જ જોઈએ. તેથી ‘રમેશે કહ્યું કે હું કાલે આવીશ’ અર્થની દૃષ્ટિએ ભ્રામક છે; આ વિદ્યાર્થીને જોડકણા માટે ૧ ગુણ આપી શકાય, પણ પૂરા ૨ નહીં.
- કાળ બદલનાર ૪ વિદ્યાર્થીએ ‘તે આવે’ લખ્યું છે, જેમાં કથનક્રિયા અને સર્વનામ સાચાં છે, પણ ભવિષ્યકાળ ગુમાવ્યો છે; તેમને પણ ૧ ગુણ.
- બંનેને ‘અડધો ગુણ’ કે ‘શૂન્ય’ કરવા કરતાં ભૂલનું સ્વરૂપ જુદું દર્શાવવું જરૂરી છે, જેથી ફીડબેક ઉપયોગી બને. એક જ ધોરણે બંનેને ૧ ગુણ આપવાથી સતતતા જળવાય છે.
3. પરીક્ષા સમિતિને મોકલવાની સ્પષ્ટતામાં શું લખશો અને શા માટે?
Read the worked answer
સમિતિને લખાણ: ‘પ્રશ્ન ૪માં “તે કાલે આવશે” મુખ્ય સ્વીકાર્ય ઉત્તર છે. “તે કાલે આવનાર છે” પણ સ્વીકાર્ય ગણવો, કારણ કે સર્વનામ અને ભવિષ્યકાળ જળવાયા છે અને અર્થમાં ફરક નથી. સર્વનામ ન બદલાયું હોય અથવા કાળ બદલાયો હોય તો પૂરા ગુણ ન આપવા.’
તર્ક: ભાષા-કસોટીમાં ઉત્તરની શુદ્ધતા અને અર્થની સચ્ચાઈ મુખ્ય છે, ઉત્તરપત્રકનો એક જ શબ્દસમૂહ નહીં. વૈકલ્પિક સ્વરૂપને અગાઉથી સ્વીકાર્ય ઠેરવવાથી ૯ વિદ્યાર્થી સાથે અન્યાય ટળશે અને ભવિષ્યની કૉપી તપાસમાં પણ એકસરખું ધોરણ રહેશે. સાથે સાથે સ્પષ્ટતા એ પણ જણાવે છે કે કથનક્રિયાની ભૂલને વૈકલ્પિક ઉત્તરના નામે માફ ન કરવી.