પદ્યના રસ-નિર્ણયમાં બે અર્થઘટન

સૂચિત વિભાજન:

• ૨ ગુણ: પ્રધાન રસનું નામ યોગ્ય.
• ૩ ગુણ: પંક્તિમાંથી ચોક્કસ શબ્દ/બિંબ ટાંકીને સમજૂતી.
• ૨ ગુણ: બીજા રસને કેમ ગૌણ ગણ્યો તેની તુલના.
• ૧ ગુણ: ભાષા અને સ્પષ્ટતા.

તર્ક: રસ-નિર્ણય એ માત્ર લેબલ નથી; વિદ્યાર્થીએ પંક્તિના ભાવને તર્કસંગત રીતે ખુલ્લો કરવો પડે. ‘આંખમાં પાણી’ કરુણતા તરફ લઈ જાય છે, જ્યારે ‘હોઠે હાસ્ય’ અને યુદ્ધે જવાની સ્વીકૃતિ વીરતા તરફ. એટલે પુરાવાને અલગ ગુણ આપવાથી જે વિદ્યાર્થીનો નિષ્કર્ષ ઉત્તરપત્રકથી જુદો હોય પણ તર્ક મજબૂત હોય તેને પણ યોગ્ય મૂલ્યાંકન મળે.

આંશિક ગુણ આપવા જોઈએ; પૂરા નહીં.

• તેમણે ‘હોઠે હાસ્ય’ અને ‘યુદ્ધે જતાં પુત્ર’ જેવા પુરાવા આપ્યા છે, જે વીરરસની દિશા દર્શાવે છે. તેથી પુરાવાના ગુણ (૩માંથી ૨ કે ૩) મળે.
• પણ પ્રશ્ન ‘પ્રધાન રસ’ પૂછે છે; પંક્તિમાં માની વેદના અને અશ્રુ પ્રથમ તીવ્રતા ઊભી કરે છે, એટલે પ્રધાન રસ કરુણ ગણાય. આ તુલના કર્યા વિના ફક્ત ‘વીર’ લખવું એ અપૂર્ણ છે.
• તેથી નામના ૨ ગુણમાંથી ગુણ ન આપવો, પણ પુરાવા અને તુલનાના ગુણ આપવા. ૬એ ‘બંને રસ’ લખીને એકને પ્રધાન ઠેરવ્યો છે; તેમને પ્રધાન રસ સાચો હોય તો પૂરા ગુણ, નહીં તો પુરાવા પ્રમાણે આંશિક. ‘શાંત’ લખનાર ૭માં જે કોઈ આધાર આપે નહીં તેમને પુરાવાના ગુણ નહીં.

સુધારો: પ્રશ્નપત્રમાં ‘પ્રધાન રસ’ સાથે ‘એક ગૌણ રસ અને તેને ગૌણ કેમ ગણ્યો’ એમ પૂછવું જોઈએ. આનાથી વિદ્યાર્થી ફક્ત લેબલ નહીં, તુલના કરતો થાય.

તર્ક: આ ઘટનામાં ૧૧ વિદ્યાર્થીના પુરાવા ખોટા નહોતા; તેમની પસંદગી અધૂરી હતી. પ્રશ્નની રચના જ તુલનાત્મક હોય તો ગુણાંકનમાં ‘પુરાવો’ અને ‘તુલના’ સ્વાભાવિક બને. વધુમાં ૫ વિદ્યાર્થીઓ પરિભાષા ભૂલી ગયા છે, તેથી અઠવાડિયામાં એક ૫ મિનિટની ‘રસ ઓળખો’ ઝડપી કસોટી રાખવી; પરંતુ ગુણાંકનમાં પરિભાષાને ૨ જ ગુણ રાખીને ભાવસમજને વધુ વજન આપવું. આમ યાદશક્તિ અને અર્થઘટન બંનેને ન્યાય મળે.