પત્રલેખનમાં ફોર્મેટ, લંબાઈ અને ભાષાનું સંતુલન
તમે ધોરણ ૧૦ના ૬૦ વિદ્યાર્થીને ‘નગરપાલિકાના આરોગ્ય અધિકારીને મચ્છરજન્ય રોગો અંગે પત્ર’ લખવાનું કહ્યું. સૂચનાઓ હતી: ૧૫૦ શબ્દો, વિષય, સંબોધન, મુખ્ય ફરિયાદ, બે સૂચનો અને અંત. કુલ ૧૫ ગુણ - ફોર્મેટ ૪, વિષયવસ્તુ ૬, ભાષા ૫. ૬૦માં ૧૨એ ‘પ્રિય મહોદય’ લખ્યું, ૯એ પ્રેષકનું સરનામું છોડી દીધું, ૫એ ૨૩૦ શબ્દોમાં લખ્યું, ૪એ ફક્ત ફરિયાદ લખીને સૂચનો ન આપ્યાં, અને ૭એ સરનામું ઊલટું (પ્રેષક પછી પ્રાપ્તકર્તા) લખ્યું. તેમાંથી ૩ વિદ્યાર્થીની ભાષા ખૂબ સારી છે, પણ ફોર્મેટ ખોટું છે. વર્ગમાં ૧૧ વિદ્યાર્થી એવા છે જેમની લખાણમાં બોલીની અસર છે, પણ વિચાર સ્પષ્ટ છે. તમારે ૬૦ પત્ર તપાસીને ફોર્મેટની ભૂલો માટે એકસરખો નિર્ણય લેવાનો છે.
1. ‘પ્રિય મહોદય’, સરનામું છોડવું અને સરનામું ઊલટું લખવું - આ ત્રણ ભૂલોને ફોર્મેટના ૪ ગુણમાં કેવી રીતે વહેંચશો?
Read the worked answer
ત્રણને એકસરખી ન ગણવી.
- ‘પ્રિય મહોદય’: સંબોધન અનૌપચારિક છે; સરકારી અધિકારીને ‘માનનીય મહોદય’ કે ‘મહોદય’ વપરાય. આ ભૂલ સંબોધનના ૧ ગુણમાં કપાય.
- સરનામું છોડવું: પત્રની ઓળખ અને સંપૂર્ણતા જાય; આ માળખાકીય ભૂલ છે, તેથી ૨ ગુણ કપાય.
- સરનામું ઊલટું લખવું: બંને સરનામાં હાજર છે, માત્ર ક્રમ ખોટો છે; ૧ ગુણ કપાય.
તર્ક: ફોર્મેટના ગુણ સંદેશ પહોંચાડવાની શક્યતા સાથે જોડાયેલા છે. સરનામું ન હોવાથી પત્ર કોનો છે તે સ્પષ્ટ નથી, પણ સરનામું ઊલટું હોવાથી માહિતી ખોવાતી નથી. તેથી સમાન દંડ ન્યાયી નથી. આ વિભાજન ૧૨, ૯ અને ૭ વિદ્યાર્થીને અલગ કરશે અને ફીડબેક ચોક્કસ બનશે.
2. ૩ વિદ્યાર્થીની ભાષા ઉત્તમ છે પણ ફોર્મેટ ખોટું છે; શું ભાષાના ગુણ ફોર્મેટની ભૂલની ભરપાઈ કરી શકે? તમારો નિર્ણય સમજાવો.
Read the worked answer
ના, ભરપાઈ ન કરી શકે; વિભાગો સ્વતંત્ર રાખવા.
- ફોર્મેટ ૪, વિષયવસ્તુ ૬, ભાષા ૫ - ત્રણે અલગ કૌશલ્યો માપે છે. ભાષા સારી હોવાથી ફોર્મેટની ભૂલ થઈ ન જાય.
- તેમને ભાષાના ૫માંથી પૂરા ગુણ અને વિષયવસ્તુના પૂરા ગુણ મળે; ફોર્મેટમાં જે ભૂલ હોય તેના ગુણ કપાય.
- પરંતુ એક જ ભૂલને બે વાર દંડ ન કરવો: ‘પ્રિય મહોદય’ને કારણે ભાષાના ગુણ પણ ન કાપવા.
તર્ક: પત્રલેખનમાં સ્વરૂપ અને અસર બંને મહત્ત્વના છે. ઉત્તમ ભાષા એ ખરાબ ફોર્મેટને ઢાંકી દે તો પરીક્ષા સ્વરૂપ-શિસ્ત શીખવી શકે નહીં; અને ફોર્મેટની ભૂલ ભાષામાં પણ ગણાય તો વિદ્યાર્થી બેવડી સજા અનુભવે. તેથી સ્વતંત્ર વિભાગો અને એક ભૂલ એક જ વાર - એ નિયમ વર્ગને જાહેર કરવો.
3. ૫ વિદ્યાર્થીએ ૨૩૦ શબ્દોમાં લખ્યું અને ૪એ સૂચનો ન આપ્યાં; આ બંને માટે શું ધોરણ રાખશો?
Read the worked answer
લંબાઈ: ૧૫૦ શબ્દોની મર્યાદા માર્ગદર્શક છે, કઠોર કાપ નહીં. ૨૩૦ શબ્દોમાં પણ જો ફરિયાદ અને સૂચનો સ્પષ્ટ હોય તો વિષયવસ્તુના ગુણ ન કાપવા; ભાષાના વિભાગમાં ‘સં�ક્ષેપ’ માટે ૧ ગુણ કાપી શકાય. પણ જો પુનરાવર્તનથી લંબાઈ વધી હોય તો ભાષામાં ૧ ગુણ કપાય.
સૂચનો ન આપવાં: આ વિષયવસ્તુની ખામી છે. પ્રશ્નમાં બે સૂચનો માંગ્યાં હતાં; તેમાંથી એક પણ ન હોય તો વિષયવસ્તુના ૬માંથી ૨ ગુણ કપાય; એક સૂચન હોય તો ૧ ગુણ કપાય.
તર્ક: લંબાઈ એ પ્રસ્તુતિનો ભાગ છે, સંદેશનો નહીં; સૂચનો એ પત્રનો હેતુ છે. તેથી બંનેને એક જ ધોરણે માપવાથી વિદ્યાર્થીને ખબર ન પડે કે સુધારો ક્યાં કરવો. આ વિભાજન ૫ અને ૪ વિદ્યાર્થીને ચોક્કસ ફીડબેક આપશે.