રૂઢિપ્રયોગના અનુવાદમાં શબ્દશઃ અને ભાવાનુવાદ
તમે ધોરણ ૧૦ના Translation and Applied Writing વિભાગમાં ગુજરાતીથી અંગ્રેજીમાં ૫ રૂઢિપ્રયોગોના અનુવાદની ૧૦ ગુણની કસોટી લીધી. દરેક રૂઢિપ્રયોગ ૨ ગુણનો હતો: ‘આંખનો તારો’, ‘હાથ ધોવા’, ‘માથું ખાવું’, ‘દિલ ભરીને’, અને ‘પગે લાગવું’. ૩૪ વિદ્યાર્થીમાં ૧૯એ દરેક શબ્દનો સીધો અનુવાદ કર્યો - જેમ કે ‘star of the eye’, ‘wash hands’, ‘eat head’; ૮એ ‘apple of one’s eye’, ‘wash one’s hands of’, ‘pester someone’ જેવા સમાન અંગ્રેજી રૂઢિપ્રયોગો આપ્યા; ૪એ અંગ્રેજી રૂઢિપ્રયોગને બદલે ગુજરાતીમાં અર્થ સમજાવ્યો; ૩એ કોઈ જવાબ ન લખ્યો. એક વિદ્યાર્થીએ ‘હાથ ધોવા’ માટે ‘wash hands’ અને ‘back out’ બંને લખ્યા. તમારે ૩૪ કૉપી તપાસીને નક્કી કરવું છે કે શબ્દશઃ અનુવાદને કેટલા ગુણ મળે અને બે અર્થવાળા રૂઢિપ્રયોગનું શું કરવું.
1. રૂઢિપ્રયોગના અનુવાદ માટે ૨ ગુણની ગુણાંકન યોજના બનાવો, જેમાં અર્થ અને અંગ્રેજી સ્વરૂપ બંને ધ્યાનમાં રહે.
Read the worked answer
યોજના:
- ૧ ગુણ: રૂઢિપ્રયોગનો ભાવાર્થ સાચો પકડ્યો.
- ૧ ગુણ: અંગ્રેજીમાં તે ભાવને અનુરૂપ રૂઢિપ્રયોગ કે સ્વાભાવિક સમાનાર્થી પ્રયોગ વાપર્યો.
તર્ક: રૂઢિપ્રયોગના શબ્દોનો સરવાળો અર્થ નથી હોતો; ‘આંખનો તારો’નો અર્થ ‘ખૂબ વહાલું’ છે, ‘eye’ અને ‘star’ નહીં. તેથી શબ્દશઃ અનુવાદમાં ભાવાર્થ ખોવાય તો પહેલો ગુણ પણ ન મળે. જો વિદ્યાર્થી ‘apple of one’s eye’ લખે તો બંને ગુણ. જો ‘very dear person’ લખે તો ભાવ સાચો છે અને સ્વાભાવિક અંગ્રેજી છે, તેથી પૂરા ગુણ; ‘star of the eye’ લખે તો શબ્દશઃ છે, ભાવ નથી, તેથી શૂન્ય. આ ધોરણ યાદશક્તિ કરતાં ભાષાકીય સમાનતા માપે છે.
2. ૧૯ વિદ્યાર્થીના શબ્દશઃ અનુવાદને શૂન્ય આપશો કે આંશિક? ‘હાથ ધોવા’ માટે ‘wash hands’ લખનારને શું કહેશો?
Read the worked answer
સામાન્ય રીતે શૂન્ય, પણ કારણ સ્પષ્ટ કરવું.
- ‘star of the eye’, ‘eat head’ જેવા પ્રયોગો અંગ્રેજીમાં રૂઢ નથી; તેનાથી અર્થ સમજાતો નથી. તેથી ભાવાર્થનો ગુણ નહીં અને સ્વરૂપનો ગુણ પણ નહીં.
- ‘wash hands’ એ અંગ્રેજીમાં શારીરિક અર્થમાં સાચો છે, પણ ‘જવાબદારીમાંથી પાછા હટવું’ એ ભાવ નથી. તેથી ૦ ગુણ; ફીડબેકમાં ‘wash one’s hands of something’ સ્વરૂપ બતાવવું.
- જો કોઈ વિદ્યાર્થી શબ્દશઃ અનુવાદ સાથે કૌંસમાં ભાવાર્થ લખે, તો ભાવાર્થનો ૧ ગુણ આપી શકાય; કારણ કે તેણે અર્થ સમજ્યો છે.
તર્ક: અનુવાદમાં લક્ષ્ય ભાષામાં અર્થ પહોંચાડવો એ મુખ્ય છે. શબ્દશઃ રૂપ સાચું ન હોય તો તેને ‘અડધો’ ગણવો એ ખોટું સંકેત આપે. પરંતુ ભાવાર્થ જોડે લખાયું હોય તો ક્ષમા આપવી ન્યાયી છે.
3. એક વિદ્યાર્થીએ ‘હાથ ધોવા’ માટે ‘wash hands’ અને ‘back out’ બંને લખ્યા; આને પૂરા ગુણ આપશો?
Read the worked answer
હા, પૂરા ૨ ગુણ આપી શકાય, પણ શરત સાથે.
- ‘wash hands’ શારીરિક અર્થ છે, ‘back out’ ભાવાર્થ છે. વિદ્યાર્થીએ બંને આપીને અર્થની અસ્પષ્ટતા દર્શાવી છે; તેમાંથી એક પણ ખોટો નથી.
- જો પ્રશ્ન ‘એક અંગ્રેજી રૂઢિપ્રયોગ’ માંગે છે, તો બે આપવાથી ગુણ કાપવાને બદલે ભાવાર્થવાળો ‘back out’ સ્વીકારીને પૂરા ગુણ આપવા; કારણ કે વધારાનું લખાણ જ્ઞાનની વૃદ્ધિ દર્શાવે છે, ભૂલ નથી.
- પણ જો ‘wash hands’ને મુખ્ય ઉત્તર ગણીને ‘back out’ને વૈકલ્પિક કહે, તો પણ પૂરા ગુણ.
તર્ક: ગુણાંકનનો હેતુ ભૂલ શોધવાનો નહીં, સમજ ઓળખવાનો છે. બે સ્વરૂપ આપનાર વિદ્યાર્થીએ ભાવાર્થ અને શબ્દાર્થ બંનેની જાણ દર્શાવી છે. અન્ય વિદ્યાર્થીઓને પણ આ ઉદાહરણ બતાવીને ‘ભાવાનુવાદ પ્રથમ, શબ્દાનુવાદ ગૌણ’ એ સ્પષ્ટ કરવું.