I85PREP
⌘ K
Maharashtra SSC Sanskrit (MSBSHSE) study materials
Maharashtra SSC Sanskrit (MSBSHSE) study resources

Maharashtra SSC Sanskrit (MSBSHSE) practice questions

One question at a time. Build your Maharashtra SSC Sanskrit (MSBSHSE) understanding.

First 50 of 200 questions. Each one lists the choices, the correct answer, and an explanation. The checker at the top of this page saves progress in this browser when it is available.

Continue in the practice tool above to load more questions, 50 at a time.

Question 1Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

महाराष्ट्र बोर्ड संस्कृत विषयात 'सुबन्तप्रकरणी' प्रथमा विभक्तीचे एकवचन प्रत्यय कोणते आहेत?

  1. -आ
  2. -अम्
  3. -स् (सकार) Correct answer.
  4. -औ

Explanation

प्रथमा विभक्तीचे एकवचन प्रत्यय अकारान्त पुल्लिंगी शब्दांत '-स्' असतो, जो अंतिम स्वराशी जोडला जातो. उदा. राम + स् = रामः. हा नियम अकारान्त पुल्लिंगी शब्दांना लागू होतो.

Question 2Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'बालकः पुस्तकं पठति' या वाक्यात 'पठति' या क्रियापदाचे मूळ धातुरूप कोणते?

  1. पठ
  2. पठ् Correct answer.
  3. पाठ
  4. पठन

Explanation

क्रियापदाचे मूळ धातुरूप हे अंतिम स्वर नसलेले असते; 'पठति' हे पठ् धातूचे लट् लकारातील प्रथमपुरुष एकवचन रूप आहे. धातूच्या शेवटी असलेला इकार हा प्रत्ययाचा भाग आहे.

Question 3Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'सः गुरुं नमति' या वाक्यात 'गुरुं' हे पद कोणत्या विभक्तीत आहे?

  1. चतुर्थी
  2. तृतीया
  3. द्वितीया Correct answer.
  4. षष्ठी

Explanation

कर्माला द्वितीया विभक्ती लागते. 'नमति' क्रियापदाचे कर्म 'गुरु' असल्याने गुरु + अम् = गुरुं असे द्वितीया एकवचन रूप होते.

Question 4Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

संस्कृत वर्णमालेत 'ऋ' हा स्वर कोणत्या प्रकारचा आहे?

  1. संयुक्त स्वर
  2. व्यंजन
  3. ह्रस्व स्वर Correct answer.
  4. दीर्घ स्वर

Explanation

'ऋ' हा ह्रस्व स्वर आहे; त्याचे दीर्घ रूप 'ॠ' आहे. संस्कृतात ह्रस्व-दीर्घ भेद स्वरांचा महत्त्वाचा गुणधर्म आहे.

Question 5Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

खालीलपैकी कोणता समास 'द्वंद्व समास' आहे?

  1. राजपुत्रः
  2. चतुर्भुजः
  3. नीलकमलम्
  4. मातापितरौ Correct answer.

Explanation

द्वंद्व समासात दोन्ही पदे समान महत्त्वाची असतात आणि 'च' या अव्ययाचा लोप होतो. माता च पितरौ च = मातापितरौ हे त्याचे उदाहरण आहे.

Question 6Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'अश्वः' या शब्दाचे तृतीया विभक्तीचे एकवचन रूप कोणते?

  1. अश्वाय
  2. अश्वस्य
  3. अश्वेन Correct answer.
  4. अश्वात्

Explanation

अकारान्त पुल्लिंगी शब्दांना तृतीया एकवचनात '-इन' (अर्थात् -एन) प्रत्यय लागतो. अश्व + एन = अश्वेन; हे करण किंवा सहार्थ दर्शवते.

Question 7Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'रामः सीतया सह वनं गच्छति' या वाक्यात 'सीतया' या पदाची विभक्ती व प्रयोजन कोणते?

  1. सप्तमी - अधिकरण
  2. तृतीया - सहार्थ Correct answer.
  3. द्वितीया - कर्म
  4. पंचमी - अपादान

Explanation

'सह' या अव्ययाबरोबर सहार्थी तृतीया विभक्ती येते. सीता + आ = सीतया हे तृतीया एकवचन रूप आहे.

Question 8Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'इति' या अव्ययाचा वाक्यात सर्वसाधारण अर्थ कोणता?

  1. आणि
  2. अशी / असे म्हणून (उद्धरण समाप्ती) Correct answer.
  3. म्हणून (हेतू)
  4. परंतु

Explanation

'इति' हे अव्यय उद्धरणाच्या शेवटी येऊन 'असे' असा अर्थ दर्शवते. काही वेळा ते हेतू किंवा कारण दर्शविण्यासाठीही येते, पण मूलभूत अर्थ उद्धरण-समाप्तीचा आहे.

Question 9Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'सूर्यः पूर्वस्यां दिशि उदेति' या वाक्यात 'पूर्वस्यां' हे विशेषण कोणत्या लिंगात व विभक्तीत आहे?

  1. पुल्लिंग, सप्तमी एकवचन
  2. स्त्रीलिंग, तृतीया एकवचन
  3. नपुंसकलिंग, प्रथमा एकवचन
  4. स्त्रीलिंग, सप्तमी एकवचन Correct answer.

Explanation

'दिशा' हे स्त्रीलिंगी नाम आहे; त्याचे विशेषण 'पूर्वा' स्त्रीलिंगी आकारान्त रूपात जुळते. सप्तमी एकवचनात 'पूर्वस्याम्' असे रूप होते.

Question 10Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'गम्' धातूचे लङ् लकारातील प्रथमपुरुष एकवचन रूप कोणते?

  1. गच्छति
  2. गमिष्यति
  3. गतः
  4. अगच्छत् Correct answer.

Explanation

लङ् लकार भूतकाळ दर्शवतो; 'गम्' धातूचे लङ् प्रथमपुरुष एकवचन रूप 'अगच्छत्' असे होते. अत्र 'अट्' आगम व 'अच्छ' आदेश यांचा नियम लागू होतो.

Question 11Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'बुद्धिः' या स्त्रीलिंगी शब्दाचा प्रथमा विभक्तीचा द्विवचन प्रत्यय कोणता?

  1. -ए
  2. -औ Correct answer.
  3. -आः
  4. -अम्

Explanation

इकारान्त स्त्रीलिंगी शब्दांना प्रथमा द्विवचनात '-औ' प्रत्यय लागतो. बुद्धि + औ = बुद्धी असे रूप तयार होते (गुण-वृद्धी नियमानुसार).

Question 12Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'तत्' या सर्वनामाचे नपुंसकलिंगातील प्रथमा एकवचन रूप कोणते?

  1. तत् Correct answer.
  2. सः
  3. सा
  4. ते

Explanation

'तत्' सर्वनामाचे नपुंसकलिंग प्रथमा एकवचन रूप 'तत्' असेच राहते. पुल्लिंगात 'सः', स्त्रीलिंगात 'सा' असे रूप होते.

Question 13Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'अग्निः' या शब्दाचे सप्तमी विभक्तीचे एकवचन रूप कोणते?

  1. अग्नौ Correct answer.
  2. अग्नेः
  3. अग्नये
  4. अग्निना

Explanation

इकारान्त पुल्लिंगी शब्दांना सप्तमी एकवचनात '-औ' प्रत्यय लागतो. अग्नि + औ = अग्नौ; हे अधिकरण अर्थ दर्शवते.

Question 14Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'देवालयः' या शब्दातील समासाचा प्रकार कोणता?

  1. तत्पुरुष Correct answer.
  2. अव्ययीभाव
  3. द्वंद्व
  4. बहुव्रीही

Explanation

'देवानाम् आलयः' असा विग्रह होतो; पूर्वपद षष्ठी विभक्तीत असल्याने हा षष्ठी तत्पुरुष समास आहे. तत्पुरुषात उत्तरपद प्रधान असते.

Question 15Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'सन्धि' या शब्दाचा विग्रह करताना 'सम् + धि' येथे कोणता सन्धी नियम लागू होतो?

  1. विसर्ग सन्धी
  2. व्यंजन सन्धी (अनुस्वार-लोप) Correct answer.
  3. वृद्धी सन्धी
  4. स्वर सन्धी

Explanation

'सम्' या उपसर्गाचा अंतिम 'म्' हा पुढील 'ध्' या व्यंजनाशी मिळताना अनुस्वार-लोप होऊन व्यंजन सन्धी घडतो. 'सन्धि' हे अंतिम रूप व्यंजन सन्धीचे उदाहरण आहे.

Question 16Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'मुनिः' या शब्दाचे बहुवचन प्रथमा विभक्तीत रूप कोणते?

  1. मुनिम्
  2. मुनी
  3. मुनयः Correct answer.
  4. मुनेः

Explanation

इकारान्त पुल्लिंगी शब्दांना प्रथमा बहुवचनात '-अः' प्रत्यय लागतो; इ + अ = अय् असे गुण रूप होते. मुनि + अः = मुनयः.

Question 17Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'किम्' या प्रश्नार्थक सर्वनामाचे पुल्लिंग प्रथमा बहुवचन रूप कोणते?

  1. कः
  2. का
  3. के Correct answer.
  4. कानि

Explanation

'किम्' सर्वनामाचे पुल्लिंग प्रथमा बहुवचन रूप 'के' असे आहे. हे 'तत्' सर्वनामाच्या 'ते' या रूपाशी सुसंगत आहे.

Question 18Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'अहं पुस्तकं पठामि' या वाक्यात 'पठामि' हे क्रियापद कोणत्या पुरुषात व वचनात आहे?

  1. मध्यमपुरुष, एकवचन
  2. प्रथमपुरुष, एकवचन
  3. उत्तमपुरुष, एकवचन Correct answer.
  4. उत्तमपुरुष, बहुवचन

Explanation

लट् लकारात 'अस्मि, असि, अस्ति' या क्रमाने उत्तम, मध्यम व प्रथम पुरुष येतात. 'पठामि' हे उत्तमपुरुष एकवचनाचे रूप आहे, जे 'अहम्' या कर्त्याशी जुळते.

Question 19Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'विद्या' या आकारान्त स्त्रीलिंगी शब्दाचे चतुर्थी विभक्तीचे एकवचन रूप कोणते?

  1. विद्यया
  2. विद्यायाम्
  3. विद्यायै Correct answer.
  4. विद्यायाः

Explanation

आकारान्त स्त्रीलिंगी शब्दांना चतुर्थी एकवचनात '-आयै' प्रत्यय लागतो. विद्या + आयै = विद्यायै; हे संप्रदान अर्थ दर्शवते.

Question 20Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'सः ग्रामं गच्छति' या वाक्याचे बहुवचनात रूपांतर केल्यास योग्य वाक्य कोणते?

  1. ते ग्रामं गच्छति
  2. ते ग्रामाः गच्छन्ति
  3. ते ग्रामान् गच्छन्ति Correct answer.
  4. सः ग्रामान् गच्छति

Explanation

कर्ता व क्रियापद दोन्ही बहुवचनात जातात: सः → ते, गच्छति → गच्छन्ति. द्वितीयेचे बहुवचन 'ग्रामान्' असे होते, कारण कर्मही बहुवचनात जाते.

Question 21Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'रामेण ग्रन्थः पठ्यते' या वाक्यातील प्रयोगाचा प्रकार कोणता?

  1. कर्तरि प्रयोग
  2. संकीर्ण प्रयोग
  3. भावे प्रयोग
  4. कर्मणि प्रयोग Correct answer.

Explanation

कर्मणि प्रयोगात कर्म प्रथमेत व कर्ता तृतीयेत येतो; क्रियापद कर्मानुसार चालते. 'ग्रन्थः पठ्यते' येथे ग्रन्थ हे कर्म प्रथमेत व रामेण हा कर्ता तृतीयेत आहे.

Question 22Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'नीलोत्पलम्' या समस्तपदाचा विग्रह व समासप्रकार कोणता?

  1. नीलं उत्पलम् - कर्मधारय Correct answer.
  2. नीलम् उत्पलं यस्य - बहुव्रीही
  3. नीलं च उत्पलं च - द्वंद्व
  4. नीलस्य उत्पलम् - तत्पुरुष

Explanation

विशेषण-विशेष्य संबंध असलेला समास कर्मधारय होय; 'नीलं उत्पलम्' असा विग्रह होतो. यात विशेषण 'नील' व विशेष्य 'उत्पल' एकाच विभक्तीत असते.

Question 23Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'अथ' या अव्ययाचा वेद-वाङ्मयातील सर्वसाधारण प्रयोग कोणता?

  1. मंगलारंभ दर्शविणे Correct answer.
  2. विरोध दर्शविणे
  3. निषेध दर्शविणे
  4. प्रश्न विचारणे

Explanation

'अथ' हे अव्यय मंगलारंभ, प्रारंभ किंवा अनंतरता दर्शवते; 'अथ शब्दानुशासनम्' हे त्याचे प्रसिद्ध उदाहरण आहे. संस्कृत वाङ्मयात हे मंगलाचे सूचक मानले जाते.

Question 24Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'गुरुः शिष्यं पाठयति' या वाक्यात 'पाठयति' हे क्रियापद कोणत्या प्रयोजक प्रकारचे आहे?

  1. णिजन्त (प्रयोजक) क्रियापद Correct answer.
  2. भावे क्रियापद
  3. कर्मणि क्रियापद
  4. स्वार्थ क्रियापद

Explanation

णिजन्त धातूंना 'णिच्' प्रत्यय लागून प्रयोजक अर्थ येतो; 'पठ्' → 'पाठयति' असे रूप होते. यात प्रेरक कर्ता (गुरु) इतरांकडून क्रिया करवून घेतो.

Question 25Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'देवदत्तः यज्ञदत्तं ग्रामं गमयति' या वाक्यात 'गमयति' हे रूप कोणत्या धातूचे प्रयोजक रूप आहे?

  1. गम् - णिजन्त Correct answer.
  2. गम् - लृट्
  3. गम् - लङ्
  4. गै - णिजन्त

Explanation

'गम्' धातूला णिच् प्रत्यय लागून 'गमयति' असे प्रयोजक रूप तयार होते; अर्थ 'जाण्यास लावतो'. हे लट् लकारातील प्रथमपुरुष एकवचन आहे.

Question 26Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'रामः सीतया सह वनं गच्छति' या वाक्यात 'सह' या अव्ययासोबत कोणती विभक्ती वापरली जाते?

  1. चतुर्थी विभक्ती
  2. षष्ठी विभक्ती
  3. द्वितीया विभक्ती
  4. तृतीया विभक्ती Correct answer.

Explanation

संस्कृत व्याकरणात 'सह', 'सार्धम्', 'समम्' ही साहचर्यवाचक अव्यये तृतीया विभक्तीच्या पदासोबत योजली जातात. म्हणून 'सीतया सह' येथे 'सीता' शब्दाचे तृतीयैकवचन रूप आले आहे.

Question 27Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'गुरुः शिष्याय पुस्तकं ददाति' या वाक्यात 'शिष्याय' हे पद कोणत्या विभक्तीत आहे?

  1. चतुर्थी Correct answer.
  2. प्रथमा
  3. तृतीया
  4. पंचमी

Explanation

'दा' धातू (देणे) हा द्विकर्मक असून ज्याला दिले जाते तो संप्रदान अर्थ चतुर्थी विभक्तीने व्यक्त होतो. 'शिष्याय' हे 'शिष्य' शब्दाचे चतुर्थी एकवचन रूप आहे.

Question 28Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'अश्वः' या शब्दाचे षष्ठी विभक्तीचे एकवचन रूप कोणते?

  1. अश्वेन
  2. अश्वे
  3. अश्वात्
  4. अश्वस्य Correct answer.

Explanation

अकारान्त पुल्लिंग शब्दांना षष्ठी एकवचनी 'स्य' हा प्रत्यय लागतो, त्यामुळे 'अश्वस्य' हे रूप तयार होते. हे रूप संबंध दाखवते.

Question 29Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'फलम्' या नपुंसकलिंगी शब्दाचे तृतीया विभक्तीचे एकवचन रूप कोणते?

  1. फलाय
  2. फलानि
  3. फलात्
  4. फलेन Correct answer.

Explanation

अकारान्त नपुंसकलिंग शब्द तृतीया एकवचनी 'एन' प्रत्यय घेतात, म्हणून 'फलेन' हे रूप येते. हे करण किंवा सहचर्य अर्थ दाखवते.

Question 30Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'मुनि' या इकारान्त पुल्लिंग शब्दाचे प्रथमा विभक्तीचे एकवचन रूप कोणते?

  1. मुनिः Correct answer.
  2. मुनेः
  3. मुनये
  4. मुनिना

Explanation

इकारान्त पुल्लिंग शब्द प्रथमा एकवचनी 'स्' प्रत्यय घेतात आणि अंतिम 'इ' सहसा गुणित होत नाही; 'मुनिः' हे रूप तयार होते. हे कर्तृपद म्हणून वापरले जाते.

Question 31Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'नदी' या ईकारान्त स्त्रीलिंगी शब्दाचे सप्तमी विभक्तीचे एकवचन रूप कोणते?

  1. नद्याम् Correct answer.
  2. नद्यै
  3. नद्याः
  4. नदीभिः

Explanation

ईकारान्त स्त्रीलिंग शब्द सप्तमी एकवचनी 'आम्' प्रत्यय घेतात आणि 'ई' चे 'य्' होते, त्यामुळे 'नद्याम्' हे रूप मिळते. हे अधिकरण दाखवते.

Question 32Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'एतत्' या सर्वनामाचे पुल्लिंग प्रथमा विभक्तीचे बहुवचन रूप कोणते?

  1. एताः
  2. एतस्मै
  3. एतानि
  4. एते Correct answer.

Explanation

'एतत्' सर्वनामाचे पुल्लिंग प्रथमा बहुवचनी 'एते' असे रूप होते. 'एतानि' नपुंसकलिंगात आणि 'एताः' स्त्रीलिंगात येते.

Question 33Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'अहं ग्रामं गच्छामि' या वाक्याचे बहुवचनात रूपांतर केल्यास योग्य वाक्य कोणते?

  1. ते ग्रामं गच्छन्ति
  2. त्वं ग्रामं गच्छसि
  3. वयं ग्रामं गच्छामः Correct answer.
  4. सः ग्रामं गच्छति

Explanation

'अहम्' चे बहुवचन 'वयम्' असून प्रथमपुरुष बहुवचनात क्रियापदाला 'मः' प्रत्यय लागतो; म्हणून 'वयं ग्रामं गच्छामः' हे योग्य रूपांतर आहे. कर्ता व क्रियापद दोन्ही बहुवचनात असावेत.

Question 34Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'बालकः फलं खादति' या वाक्याचे भूतकाळात (लङ् लकार) योग्य रूपांतर कोणते?

  1. बालकः फलं खादतु
  2. बालकः फलं खादिष्यति
  3. बालकः फलम् अखादिष्यत्
  4. बालकः फलम् अखादत् Correct answer.

Explanation

लङ् लकारात 'खाद्' धातूचे प्रथमपुरुष एकवचन रूप 'अखादत्' असे होते, ज्यात 'अट्' वर्धन आणि 'त्' प्रत्यय दिसतो. त्यामुळे 'बालकः फलम् अखादत्' हे भूतकाळाचे योग्य वाक्य आहे.

Question 35Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'सः पठति' या वाक्यात 'पठति' हे क्रियापद कोणत्या पुरुषात व वचनात आहे?

  1. अन्यपुरुष, द्विवचन
  2. प्रथमपुरुष, बहुवचन
  3. प्रथमपुरुष, एकवचन Correct answer.
  4. मध्यमपुरुष, एकवचन

Explanation

वर्तमानकाळात 'पठ्' धातूला प्रथमपुरुष एकवचनी 'ति' प्रत्यय लागतो, म्हणून 'पठति' हे प्रथमपुरुष एकवचनाचे रूप आहे. 'सः' हा अन्यपुरुषी कर्ता असला तरी संस्कृत व्याकरणात हे प्रथमपुरुष असेच म्हटले जाते.

Question 36Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'सः गच्छति' या वाक्याचे निषेधार्थ रूपांतर करताना योग्य वाक्य कोणते?

  1. सः मा गच्छतु
  2. सः न गच्छति Correct answer.
  3. सः न गमिष्यति
  4. सः न अगच्छत्

Explanation

वर्तमानकाळातील वाक्याचे साधे निषेधार्थ रूप करताना 'न' हे निपात वापरून क्रियापद वर्तमानकाळातच ठेवले जाते. म्हणून 'सः न गच्छति' हे योग्य रूपांतर आहे.

Question 37Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'रामेण पत्रं लिख्यते' या वाक्यात 'रामेण' हे पद कोणत्या अर्थाने वापरले आहे?

  1. कर्म
  2. अधिकरण
  3. कर्ता Correct answer.
  4. करण

Explanation

कर्मणि प्रयोगात क्रियापद कर्मानुसार चालते आणि कर्ता तृतीया विभक्तीत येतो. येथे 'लिख्यते' हे कर्मवाच्य रूप असून 'रामेण' हा कर्ता तृतीयेने दाखवला आहे.

Question 38Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'गुरुः शिष्येण ग्रन्थं पाठयति' या वाक्यात 'पाठयति' हे क्रियापद कोणत्या प्रयोजक प्रकारचे आहे?

  1. कर्मवाच्य प्रयोजक
  2. स्वार्थ प्रयोजक
  3. भाववाच्य प्रयोजक
  4. प्रेरणार्थक प्रयोजक Correct answer.

Explanation

'पठ्' धातूला 'णिच्' प्रत्यय लावून 'पाठयति' हे प्रेरणार्थक रूप तयार होते, ज्याचा अर्थ 'वाचवतो' असा होतो. मुख्य कर्ता दुसऱ्याला क्रिया करायला लावतो, त्यामुळे हे प्रेरणार्थक प्रयोजक रूप आहे.

Question 39Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'देवदत्तः यज्ञदत्तं ग्रामं गमयति' या वाक्यात 'गमयति' हे रूप कोणत्या धातूचे प्रेरणार्थक रूप आहे?

  1. गै
  2. गम
  3. गम् Correct answer.
  4. गा

Explanation

'गम्' (जाणे) या धातूला 'णिच्' प्रत्यय लागून 'गमयति' हे प्रेरणार्थक रूप तयार होते. याचा अर्थ 'पाठवतो' असा होतो.

Question 40Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'नीलोत्पलम्' या समस्तपदाचा योग्य विग्रह कोणता?

  1. नीलस्मै उत्पलम्
  2. नीलं च तत् उत्पलं च Correct answer.
  3. नीलस्य उत्पलम्
  4. नीलेन उत्पलम्

Explanation

'नीलोत्पलम्' मध्ये 'नील' हे विशेषण आणि 'उत्पल' हे विशेष्य असून दोन्ही एकाच अर्थाच्या वस्तूचे वर्णन करतात. अशा विशेषण-विशेष्य संबंधात 'नीलं च तत् उत्पलं च' असा विग्रह होतो आणि हा कर्मधारय समास आहे.

Question 41Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'चतुर्भुजः' या समस्तपदात कोणता समास आहे?

  1. बहुव्रीहि समास Correct answer.
  2. द्विगु समास
  3. द्वंद्व समास
  4. अव्ययीभाव समास

Explanation

'चतुर्भुजः'चा विग्रह 'चत्वारः भुजाः यस्य सः' असा होतो, म्हणजे समासाचा अर्थ विशेष्यापेक्षा वेगळ्या व्यक्तीकडे (विष्णूकडे) निर्देश करतो. समासातील कोणतेही पद प्रधान नसल्याने हा बहुव्रीहि समास आहे.

Question 42Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'राजपुत्रः' या समस्तपदाचा विग्रह व समासप्रकार कोणता?

  1. राज्ञा पुत्रः - तृतीया तत्पुरुष
  2. राजा च पुत्रः च - द्वंद्व
  3. राज्ञे पुत्रः - चतुर्थी तत्पुरुष
  4. राज्ञः पुत्रः - षष्ठी तत्पुरुष Correct answer.

Explanation

'राजपुत्रः'चा विग्रह 'राज्ञः पुत्रः' असा होतो, ज्यात पूर्वपद षष्ठी विभक्तीत आहे आणि उत्तरपद प्रधान आहे. म्हणून हा षष्ठी तत्पुरुष समास आहे.

Question 43Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'सूर्योदयः' या शब्दातील सन्धीचा प्रकार कोणता?

  1. विसर्ग सन्धी
  2. यण् सन्धी
  3. गुण सन्धी Correct answer.
  4. दीर्घ सन्धी

Explanation

'सूर्य + उदय' येथे 'अ' आणि 'उ' यांचा मेळ होऊन 'ओ' हा गुण स्वर तयार होतो. अ + उ = ओ हा गुण सन्धीचा नियम आहे.

Question 44Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'नरेन्द्रः' या शब्दाचा योग्य सन्धीविग्रह कोणता?

  1. नर + इन्द्रः Correct answer.
  2. नरा + इन्द्रः
  3. नर + ऐन्द्रः
  4. नरः + इन्द्रः

Explanation

'नर' च्या अंतिम 'अ' सोबत 'इन्द्र' च्या आरंभी 'इ' यांचा मेळ होऊन गुण स्वर 'ए' तयार होतो. अ + इ = ए हा गुण सन्धीचा नियम असून विग्रह 'नर + इन्द्रः' असा होतो.

Question 45Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'तत् + ज्ञानम्' या सन्धीत कोणता नियम लागू होतो?

  1. व्यंजन सन्धी - 'त्' चे 'ज्' होणे Correct answer.
  2. स्वर सन्धी - 'अ' चे 'आ' होणे
  3. यण् सन्धी - 'अ' चे 'य्' होणे
  4. विसर्ग सन्धी - विसर्ग लोप

Explanation

'तत् + ज्ञानम्' येथे 'त्' हा व्यंजन आहे आणि 'ज्ञ' हा व्यंजनाने सुरू होणारा शब्द आहे. व्यंजन सन्धीत पूर्वपदाच्या अंतिम व्यंजनाचे रूपांतर होऊन 'तज्ज्ञानम्' असे रूप तयार होते.

Question 46Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'अपि' या अव्ययाचा वाक्यात सर्वसाधारण अर्थ कोणता?

  1. येथे
  2. म्हणून
  3. परंतु
  4. आणि/सुद्धा Correct answer.

Explanation

'अपि' हे अव्यय सामान्यतः 'सुद्धा', 'देखील' किंवा 'आणि' या अर्थाने वापरले जाते. वाक्यात ते समुच्चय किंवा अधिक्य दाखवण्यासाठी येते.

Question 47Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'उपरि' या अव्ययासोबत वापरल्या जाणाऱ्या विभक्तीचे योग्य उदाहरण कोणते?

  1. उपरि ग्रामात्
  2. उपरि ग्रामस्य
  3. उपरि ग्रामेण
  4. उपरि ग्रामम् Correct answer.

Explanation

'उपरि' (वर) हे स्थानवाचक अव्यय द्वितीया विभक्तीच्या पदासोबत योजले जाते. म्हणून 'उपरि ग्रामम्' म्हणजे 'गावाच्या वर' हे योग्य उदाहरण आहे.

Question 48Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'शनैः शनैः' या अव्यय-प्रयोगाचा योग्य अर्थ कोणता?

  1. हळूहळू Correct answer.
  2. पुन्हा पुन्हा
  3. अचानक
  4. वेगाने

Explanation

'शनैः' या अव्ययाचा अर्थ 'हळू' असून त्याची पुनरुक्ती 'शनैः शनैः' झाल्यास 'हळूहळू' असा क्रमवाचक अर्थ सूचित होतो. संस्कृतात अव्ययांची पुनरुक्ती अशा क्रमिक अर्थासाठी होते.

Question 49Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'सः पुस्तकं पठितुं गच्छति' या वाक्यात 'पठितुम्' हे रूप कोणत्या प्रकारचे आहे?

  1. क्त्वा प्रत्ययान्त पूर्वकालिक रूप
  2. ल्यप् प्रत्ययान्त रूप
  3. तुमुन् प्रत्ययान्त क्रियार्थक रूप Correct answer.
  4. विध्यर्थ क्रियापद

Explanation

'पठ्' धातूला 'तुमुन्' प्रत्यय लागून 'पठितुम्' हे रूप तयार होते, ज्याचा अर्थ 'वाचण्यासाठी' असा होतो. हे रूप मुख्य क्रियेचा उद्देश दाखवण्यासाठी वापरले जाते.

Question 50Sanskrit (subject paper of the SSC / Class 10 examination)

'गृहं गत्वा सः भोजनं करोति' या वाक्यात 'गत्वा' हे रूप कोणता अर्थ दाखवते?

  1. विध्यर्थ - घरी जावे
  2. समानकाल - जाताना जातानाच भोजन
  3. पूर्वकाल - प्रथम घरात जाऊन नंतर भोजन Correct answer.
  4. भविष्यकाल - उद्या जाईल

Explanation

'गम्' धातूला 'क्त्वा' प्रत्यय लागून 'गत्वा' हे पूर्वकालिक रूप तयार होते, ज्याचा अर्थ 'जाऊन' असा होतो. त्यामुळे प्रथम जाणे आणि नंतर भोजन हा क्रम सूचित होतो.