I85PREP
⌘ K
RBSE SS Gujarati Literature study materials
RBSE SS Gujarati Literature study resources

RBSE SS Gujarati Literature practice questions

One question at a time. Build your RBSE SS Gujarati Literature understanding.

First 50 of 200 questions. Each one lists the choices, the correct answer, and an explanation. The checker at the top of this page saves progress in this browser when it is available.

Continue in the practice tool above to load more questions, 50 at a time.

Question 1Gujarati Poetry (Kavya) – prescribed texts, poets, themes and poetic devices

રામનારાયણ પાઠકે 'ઊર્મિ' કાવ્યસંગ્રહમાં મુખ્યત્વે કઈ કાવ્યશૈલી અપનાવી છે?

  1. છંદોબદ્ધ ભાવગીત Correct answer.
  2. મુક્તક શૈલીનું સોનેટ
  3. ગીતાત્મક ગદ્યકાવ્ય
  4. પ્રબંધ કાવ્ય

Explanation

રામનારાયણ પાઠક 'ઊર્મિ'માં ભાવગીતની પરંપરા સાથે છંદોબદ્ધ રચનાઓ રજૂ કરે છે, જેમાં લય અને ભાવની એકતા પ્રધાન છે. તેમની શૈલી ગદ્યકાવ્ય કે પ્રબંધ કાવ્ય તરફ વળતી નથી.

Question 2Gujarati Poetry (Kavya) – prescribed texts, poets, themes and poetic devices

ગુજરાતી કવિતામાં 'અખો' કોણ હતા?

  1. છંદશાસ્ત્રી અને વિવેચક
  2. મધ્યકાળના જ્ઞાનમાર્ગી સંત કવિ Correct answer.
  3. આધુનિક ગાંધીવાદી કવિ
  4. ભક્તિકાળના વૈષ્ણવ કવિ

Explanation

અખો મધ્યકાળના જ્ઞાનમાર્ગી સંત કવિ હતા, જેમની વાણીમાં વેદાંત અને આત્મજ્ઞાનનો ભાવ પ્રબળ છે. તેમને વૈષ્ણવ ભક્તિકાવ્યના કે આધુનિક ગાંધીવાદી કવિના ખાતામાં મૂકી શકાય નહીં.

Question 3Gujarati Poetry (Kavya) – prescribed texts, poets, themes and poetic devices

'જય જય ગરવી ગુજરાત' કાવ્યના રચયિતા કોણ છે?

  1. ઉમાશંકર જોશી
  2. કલાપી
  3. નરસિંહ મહેતા
  4. ઝવેરચંદ મેઘાણી Correct answer.

Explanation

'જય જય ગરવી ગુજરાત' ઝવેરચંદ મેઘાણીની પ્રખ્યાત દેશભક્તિની રચના છે, જે ગુજરાતની અસ્મિતા અને લોકભાવને વ્યક્ત કરે છે. ઉમાશંકર જોશી અને કલાપીની શૈલી આ રચનાથી ભિન્ન છે.

Question 4Gujarati Poetry (Kavya) – prescribed texts, poets, themes and poetic devices

નરસિંહ મહેતાની કવિતામાં મુખ્યત્વે કઈ ભક્તિભાવના પ્રગટે છે?

  1. સખ્ય ભાવ Correct answer.
  2. દાસ્ય ભાવ
  3. શાંત ભાવ
  4. વાત્સલ્ય ભાવ

Explanation

નરસિંહ મહેતાની ભક્તિમાં કૃષ્ણ સાથેનો સખ્યભાવ પ્રધાન છે; ભક્ત અને ભગવાન વચ્ચેની સહજ મૈત્રી તેમની વાણીની વિશેષતા છે. દાસ્ય કે વાત્સલ્ય ભાવ તેમની મુખ્ય ઓળખ નથી.

Question 5Gujarati Poetry (Kavya) – prescribed texts, poets, themes and poetic devices

મીરાંબાઈની પદાવલીમાં વણાયેલો મુખ્ય ભાવ કયો છે?

  1. શૃંગારિક નાયિકાભેદ
  2. રાજદરબારનું વર્ણન
  3. વિરહ અને સમર્પણ Correct answer.
  4. યુદ્ધવીરતા

Explanation

મીરાંબાઈની પદાવલીમાં કૃષ્ણ પ્રત્યેનો વિરહ અને સંપૂર્ણ સમર્પણભાવ કેન્દ્રસ્થાને છે. તેઓ દરબારી વર્ણન કે યુદ્ધવીરતાના કવિ નથી.

Question 6Gujarati Poetry (Kavya) – prescribed texts, poets, themes and poetic devices

કલાપીએ 'કલાપીનો કેકારવ'માં કઈ ભાવનાને પ્રધાનતા આપી છે?

  1. ધાર્મિક ઉપદેશ
  2. પ્રણય અને વિરહની વેદના Correct answer.
  3. દેશભક્તિનો ઉદ્વેગ
  4. લોકજીવનનું હાસ્ય

Explanation

કલાપીની કવિતામાં પ્રણય, વિરહ અને આત્મીય વેદનાનો ભાવ પ્રબળ છે, જે તેમની ગીતાત્મક શૈલીને ઓળખ આપે છે. દેશભક્તિ કે ઉપદેશ તેમનું મુખ્ય કેન્દ્ર નથી.

Question 7Gujarati Poetry (Kavya) – prescribed texts, poets, themes and poetic devices

'અનુષ્ટુપ' છંદમાં પ્રત્યેક ચરણમાં કેટલા અક્ષરો હોય છે?

  1. ચૌદ
  2. બાર
  3. આઠ Correct answer.
  4. સોળ

Explanation

અનુષ્ટુપ એ સંસ્કૃત પરંપરાનો સમચરણ છંદ છે, જેમાં દરેક ચરણમાં આઠ અક્ષરો આવે છે. આ કારણે તેને લઘુ શ્લોક છંદ પણ કહેવાય છે.

Question 8Gujarati Poetry (Kavya) – prescribed texts, poets, themes and poetic devices

ગુજરાતી કાવ્યમાં 'દોહરો' છંદનું લક્ષણ કયું છે?

  1. ત્રણ ચરણ અને દરેકમાં બાર અક્ષર
  2. એક ચરણ અને મુક્ત લય
  3. ચાર ચરણ અને દરેકમાં સોળ અક્ષર
  4. બે ચરણ અને દરેકમાં ચોવીસ અક્ષર Correct answer.

Explanation

દોહરો બે ચરણનો છંદ છે અને સામાન્ય રીતે દરેક ચરણમાં ચોવીસ અક્ષર આવે છે, જેમાં યતિ અને લયનું નિયમન મહત્ત્વનું છે. આ ગણના દોહરાને અનુષ્ટુપથી અલગ પાડે છે.

Question 9Gujarati Poetry (Kavya) – prescribed texts, poets, themes and poetic devices

'ઉપમા અલંકાર'માં કઈ બાબત સમાનતાના આધારે રજૂ થાય છે?

  1. વિરોધાભાસનું આશ્ચર્ય
  2. ઉપમેય અને ઉપમાન વચ્ચેની સામ્યતા Correct answer.
  3. એક જ પદાર્થનું પુનરુક્તિ વર્ણન
  4. કારણ-કાર્યની શૃંખલા

Explanation

ઉપમા અલંકારમાં ઉપમેય અને ઉપમાનને 'જેવો', 'સમો' વગેરે શબ્દોથી સરખાવીને સામ્યતા દર્શાવાય છે. વિરોધાભાસ કે પુનરુક્તિ ઉપમાના લક્ષણ નથી.

Question 10Gujarati Poetry (Kavya) – prescribed texts, poets, themes and poetic devices

'રૂપક' અલંકારમાં ઉપમેય અને ઉપમાન વચ્ચેનો સંબંધ કેવો હોય છે?

  1. અભેદાત્મક, એકમાં બીજાનું આરોપણ Correct answer.
  2. કારણ-કાર્યના રૂપમાં
  3. વિરોધના શબ્દથી દર્શાવેલ
  4. સરખામણીના શબ્દથી સ્પષ્ટ

Explanation

રૂપકમાં ઉપમેય અને ઉપમાનને અલગ ન રાખતાં એકમાં બીજાનું આરોપણ કરાય છે, જેમ કે 'ચરણકમળ'માં પગને કમળ તરીકે ગ્રહણ કરવો. સરખામણીનો શબ્દ આવે તો તે ઉપમા બની જાય.

Question 11Gujarati Poetry (Kavya) – prescribed texts, poets, themes and poetic devices

'ઉત્પ્રેક્ષા' અલંકારમાં કવિ કઈ રીતે ભાવ રજૂ કરે છે?

  1. સંભાવનાના શબ્દોથી ઉપમાનની કલ્પના Correct answer.
  2. ઉપમાનને સંપૂર્ણ નકારીને
  3. વિરોધી ભાવોને ભેગા કરીને
  4. ઉપમેયને જ ઉપમાન બનાવીને

Explanation

ઉત્પ્રેક્ષામાં 'જાણે', 'કેમ કે' જેવા સંભાવનાવાચક શબ્દોથી ઉપમાનની કલ્પના થાય છે, જેમાં કવિની ભાવના પ્રધાન બને છે. ઉપમાનનો સંપૂર્ણ નકાર ઉત્પ્રેક્ષાનું લક્ષણ નથી.

Question 12Gujarati Poetry (Kavya) – prescribed texts, poets, themes and poetic devices

ઉમાશંકર જોશીની કવિતામાં કઈ વિશેષતા પ્રધાન ગણાય છે?

  1. ચિંતન અને જીવનદર્શનનો સંગમ Correct answer.
  2. ફક્ત પ્રણયવિરહનું વર્ણન
  3. લોકગીતની શુદ્ધ અનુકરણ
  4. શાસ્ત્રીય નાટ્યગીતની પરંપરા

Explanation

ઉમાશંકર જોશીની કવિતામાં ચિંતન, જીવનદર્શન અને ભાવની ઊંડાઈનો સંગમ જોવા મળે છે, જે તેમને આધુનિક ગુજરાતી કવિતાના ચિંતક કવિ તરીકે ઓળખાવે છે. લોકગીતનું શુદ્ધ અનુકરણ તેમનું મુખ્ય લક્ષણ નથી.

Question 13Gujarati Poetry (Kavya) – prescribed texts, poets, themes and poetic devices

ઝવેરચંદ મેઘાણીની લોકકથા આધારિત કવિતાઓમાં કઈ ભાવના મુખ્ય છે?

  1. દરબારી પ્રણયકથા
  2. તત્ત્વજ્ઞાનનું નિરૂપણ
  3. લોકજીવનની વીરતા અને બલિદાન Correct answer.
  4. નગરજીવનની વ્યંગાત્મકતા

Explanation

મેઘાણીની લોકકથા આધારિત રચનાઓમાં લોકજીવનની વીરતા, બલિદાન અને સામૂહિક ભાવના પ્રગટે છે. નગરજીવનની વ્યંગ કે દરબારી પ્રણયકથા તેમની લોકકવિતાનું કેન્દ્ર નથી.

Question 14Gujarati Poetry (Kavya) – prescribed texts, poets, themes and poetic devices

'રાસ' કાવ્યપ્રકારની મુખ્ય ઓળખ કઈ છે?

  1. ગદ્યમાં લખાયેલી વાર્તા
  2. શોકગીતની પરંપરા
  3. એક ચરણનું લઘુ મુક્તક
  4. નૃત્ય અને ગાન સાથેની ભક્તિરચના Correct answer.

Explanation

રાસ એ નૃત્ય અને ગાન સાથે જોડાયેલો ભક્તિકાવ્યપ્રકાર છે, જેમાં મંડળમાં ગવાતાં પદો અને લયનો સમાવેશ થાય છે. તે લઘુ મુક્તક કે ગદ્યવાર્તા નથી.

Question 15Gujarati Poetry (Kavya) – prescribed texts, poets, themes and poetic devices

'ભજન'માં સામાન્ય રીતે કઈ ભાષિક લાક્ષણિકતા જોવા મળે છે?

  1. ગૂઢ દાર્શનિક પારિભાષિક શબ્દો
  2. અત્યંત ક્લિષ્ટ સંસ્કૃત શબ્દાવલી
  3. ફક્ત અંગ્રેજી શબ્દોનો પ્રયોગ
  4. સરળ, લોકબોલીની નિકટની ભાષા Correct answer.

Explanation

ભજન સામાન્ય જનતા માટે રચાય છે, તેથી તેની ભાષા સરળ અને લોકબોલીની નિકટ હોય છે. ક્લિષ્ટ સંસ્કૃત કે ગૂઢ પારિભાષિક ભાષા ભજનની સહજતાને બાધે છે.

Question 16Gujarati Poetry (Kavya) – prescribed texts, poets, themes and poetic devices

ગુજરાતી કાવ્યમાં 'યમક' અલંકારની ઓળખ કઈ છે?

  1. એક જ વ્યંજનના અનેક પુનરાવર્તનથી ચમત્કૃતિ
  2. અર્થભેદ સાથે સમાન શબ્દનું પુનરાવર્તન Correct answer.
  3. એક જ શબ્દનો વિરોધી અર્થ
  4. ઉપમાનની સંભાવના

Explanation

યમકમાં એક જ શબ્દ અથવા શબ્દસમૂહ અલગ-અલગ અર્થમાં પુનરાવર્તિત થાય છે, જેનાથી ચમત્કૃતિ સર્જાય છે. ફક્ત વ્યંજનનું પુનરાવર્તન અનુપ્રાસનું લક્ષણ છે.

Question 17Gujarati Poetry (Kavya) – prescribed texts, poets, themes and poetic devices

'અનુપ્રાસ' અલંકાર કઈ રીતે સર્જાય છે?

  1. સમાન વ્યંજનની પુનરાવૃત્તિથી Correct answer.
  2. સમાન અર્થવાળા શબ્દોથી
  3. કારણ-કાર્યના વર્ણનથી
  4. વિરોધી ભાવોના સંઘર્ષથી

Explanation

અનુપ્રાસમાં એક જ વ્યંજનનું વારંવાર પુનરાવર્તન થતાં શ્રવણસૌંદર્ય અને લય સર્જાય છે. સમાન અર્થવાળા શબ્દો કે વિરોધી ભાવો અનુપ્રાસનું કારણ નથી.

Question 18Gujarati Poetry (Kavya) – prescribed texts, poets, themes and poetic devices

'શ્લેષ' અલંકારમાં ચમત્કૃતિનું મૂળ કયું છે?

  1. વિરોધી વિધાનનું સમર્થન
  2. ઉપમાનની અતિશયોક્તિ
  3. એક જ શબ્દનું યથાવત્ પુનરાવર્તન
  4. એક જ શબ્દના બે અર્થોનો સહઅસ્તિત્વ Correct answer.

Explanation

શ્લેષમાં એક જ શબ્દ કે પદ બે અર્થો સાથે ચમત્કૃતિ ઉપજાવે છે, જેમાં બંને અર્થ સાથે ટકી રહે છે. અતિશયોક્તિ કે વિરોધી વિધાન શ્લેષનું લક્ષણ નથી.

Question 19Gujarati Poetry (Kavya) – prescribed texts, poets, themes and poetic devices

આધુનિક ગુજરાતી કવિતામાં 'છંદમુક્ત કવિતા'નો પ્રયોગ કઈ દિશા દર્શાવે છે?

  1. સંસ્કૃત કાવ્યશાસ્ત્રના અનુકરણની
  2. ભાવ અને અભિવ્યક્તિને છંદના બંધનથી મુક્ત કરવાની Correct answer.
  3. લોકગીત પરંપરાના પુનરુજ્જીવનની
  4. છંદશાસ્ત્રના સંપૂર્ણ અસ્વીકારની

Explanation

છંદમુક્ત કવિતા ભાવ અને અભિવ્યક્તિને છંદના કડક નિયમોથી મુક્ત કરવાની આધુનિક પ્રવૃત્તિ છે, જેમાં લય આંતરિક બની જાય છે. તે છંદશાસ્ત્રનો સંપૂર્ણ અસ્વીકાર કે સંસ્કૃત અનુકરણ નથી.

Question 20Gujarati Poetry (Kavya) – prescribed texts, poets, themes and poetic devices

'ખંડકાવ્ય' અને 'મહાકાવ્ય' વચ્ચેનો મુખ્ય ભેદ કયો છે?

  1. ખંડકાવ્યનો વિસ્તાર અને કથાવસ્તુ મર્યાદિત હોય છે Correct answer.
  2. મહાકાવ્યમાં ભાવના હોતી નથી
  3. ખંડકાવ્યમાં છંદનો પ્રયોગ થતો નથી
  4. ખંડકાવ્ય ફક્ત ગદ્યમાં લખાય છે

Explanation

ખંડકાવ્યનો વિસ્તાર અને કથાવસ્તુ મર્યાદિત હોય છે, જ્યારે મહાકાવ્ય વિશાળ કથાવસ્તુ અને સર્ગરચના ધરાવે છે. ખંડકાવ્ય છંદ કે ભાવનાથી મુક્ત નથી.

Question 21Gujarati Poetry (Kavya) – prescribed texts, poets, themes and poetic devices

'વસંતવિલાસ' કાવ્યમાં કઈ ઋતુનું નિરૂપણ પ્રધાન છે?

  1. હેમંત
  2. વસંત Correct answer.
  3. શરદ
  4. વર્ષા

Explanation

'વસંતવિલાસ'માં નામમાં જ દર્શાવ્યા મુજબ વસંત ઋતુનું નિરૂપણ પ્રધાન છે, જેમાં ઋતુના સૌંદર્ય સાથે ભાવનું સંકલન થાય છે. અન્ય ઋતુઓ આ કાવ્યનું કેન્દ્ર નથી.

Question 22Gujarati Poetry (Kavya) – prescribed texts, poets, themes and poetic devices

'આત્મકથાત્મક કાવ્ય'માં કવિ કઈ રીતે ભાવ રજૂ કરે છે?

  1. ફક્ત ઋતુવર્ણન કરીને
  2. અન્ય કવિની રચનાનું અનુવાદ કરીને
  3. પોતાના જીવનના અનુભવને કાવ્યનો વિષય બનાવીને Correct answer.
  4. ફક્ત પૌરાણિક કથા વર્ણવીને

Explanation

આત્મકથાત્મક કાવ્યમાં કવિ પોતાના જીવનના અનુભવો, સ્મૃતિઓ અને ભાવોને કાવ્યનો વિષય બનાવે છે, જેથી વ્યક્તિગત અનુભવ સાર્વત્રિક બને છે. પૌરાણિક કથા કે ઋતુવર્ણન તેનું લક્ષણ નથી.

Question 23Gujarati Poetry (Kavya) – prescribed texts, poets, themes and poetic devices

ભક્તિકાળના ગુજરાતી કવિતામાં 'નિર્ગુણ ભક્તિ'નો અર્થ કયો છે?

  1. ફક્ત ગુરુની સેવા
  2. ઋતુઓનું ધાર્મિક નિરૂપણ
  3. ભગવાનની મૂર્તિની વિશેષ પૂજા
  4. ભગવાનના નિરાકાર સ્વરૂપની ઉપાસના Correct answer.

Explanation

નિર્ગુણ ભક્તિમાં ભગવાનને નિરાકાર, નિર્વિકાર અને સર્વવ્યાપી માનીને ઉપાસના કરાય છે. મૂર્તિપૂજા સગુણ ભક્તિ તરફ વળે છે, જ્યારે ગુરુસેવા કે ઋતુવર્ણન નિર્ગુણ ભક્તિની વ્યાખ્યા નથી.

Question 24Gujarati Poetry (Kavya) – prescribed texts, poets, themes and poetic devices

ગુજરાતી કાવ્યમાં 'પ્રગીત' પ્રકારની મુખ્ય લાક્ષણિકતા કઈ છે?

  1. એક ચરણનું સૂત્રાત્મક વાક્ય
  2. ફક્ત વર્ણનાત્મક ગદ્ય
  3. પાત્રોનું નાટ્યાત્મક સંવાદ
  4. ગીતની લય સાથે ભાવનું સંકલન Correct answer.

Explanation

પ્રગીત એ ગીતની લય અને ભાવનું સંકલન ધરાવતો કાવ્યપ્રકાર છે, જેમાં ગેયતા અને આંતરિક ભાવની એકતા મહત્ત્વની બને છે. ગદ્યવર્ણન કે નાટ્યસંવાદ તેનું લક્ષણ નથી.

Question 25Gujarati Poetry (Kavya) – prescribed texts, poets, themes and poetic devices

'દલપતરામ'ની કવિતામાં પ્રધાનતા કઈ બાબતને આપવામાં આવી છે?

  1. ગૂઢ સૂફી ભાવનું નિરૂપણ
  2. શૃંગારિક નાયિકાભેદ
  3. ફક્ત પ્રકૃતિવર્ણન
  4. સુધારાવાદી ચેતના અને સામાજિક બોધ Correct answer.

Explanation

દલપતરામની કવિતામાં સુધારાવાદી ચેતના, સામાજિક બોધ અને જીવનના વ્યવહારુ પ્રશ્નો પ્રધાન છે, જે તેમને આધુનિક ગુજરાતી કવિતાના પ્રારંભિક સ્વર તરીકે ઓળખાવે છે. ગૂઢ સૂફી ભાવ કે ફક્ત પ્રકૃતિવર્ણન તેમનું કેન્દ્ર નથી.

Question 26Gujarati Poetry (Kavya) – prescribed texts, poets, themes and poetic devices

નરસિંહ મહેતાના 'વૈષ્ણવ જન તો' કાવ્યમાં કવિ કયા ગુણોને ભક્તિની ઓળખ ગણે છે?

  1. દાન અને ઉપવાસનું પાલન
  2. પરદુઃખે દયા અને અહંકારનો ત્યાગ Correct answer.
  3. યજ્ઞ અને તીર્થયાત્રાનું આચરણ
  4. શાસ્ત્રજ્ઞાન અને વેદાધ્યયન

Explanation

આ કાવ્યમાં ભક્તિની કસોટી બાહ્ય કર્મોમાં નહીં, પરંતુ અંતરના ગુણોમાં મુકાય છે. કવિ પરાયા દુઃખે દયા રાખનાર, નિરભિમાની અને સમભાવી વ્યક્તિને જ સાચો વૈષ્ણવ ગણે છે. આથી ભક્તિનું લક્ષણ કરુણા અને અહંકારત્યાગ છે.

Question 27Gujarati Poetry (Kavya) – prescribed texts, poets, themes and poetic devices

'ભાગ્યવિધાતા' જેવા કાવ્યોમાં કલાપી પ્રેમ અને વિયોગનું નિરૂપણ કઈ ભાવભૂમિકા પર કરે છે?

  1. કરુણ રોમેન્ટિક વેદનાની ભૂમિકા પર Correct answer.
  2. વૈરાગ્ય અને નિરાશાની ભૂમિકા પર
  3. લોકજીવનની હાસ્યરસ ભૂમિકા પર
  4. હાસ્ય અને ઉલ્લાસની ભૂમિકા પર

Explanation

કલાપીની કવિતામાં પ્રેમની ઉત્કટતા સાથે વિયોગની તીવ્ર વેદના ગૂંથાયેલી છે. તેમની ભાવભૂમિકા કરુણ અને રોમેન્ટિક છે, જેમાં વિરહનું દુઃખ કેન્દ્રમાં રહે છે. આથી તેમનું નિરૂપણ કરુણ રોમેન્ટિક વેદનાનું છે.

Question 28Gujarati Poetry (Kavya) – prescribed texts, poets, themes and poetic devices

મીરાંબાઈની પદાવલીમાં 'મારા પ્રભુ' જેવા સંબોધન દ્વારા કયો ભાવ વ્યક્ત થાય છે?

  1. ભક્ત અને ભગવાન વચ્ચેનો અંતર દર્શાવતો ભય
  2. ભગવાન સાથેનો આત્મીય સંબંધ દર્શાવતો સ્નેહ Correct answer.
  3. ગુરુ પ્રત્યેની શિષ્યની બીક
  4. રાજકીય આશ્રયદાતા પ્રત્યેનો આદર

Explanation

મીરાંબાઈના પદોમાં ભગવાનને 'મારા પ્રભુ' કહેવાથી દાસ્યભાવ સાથે આત્મીયતા પ્રગટે છે. ભક્ત ઈશ્વરને દૂરનો અધિકારી નહીં, પોતાનો સ્વજન ગણે છે. આ સંબોધન સ્નેહ અને સમર્પણનો ભાવ દર્શાવે છે.

Question 29Gujarati Poetry (Kavya) – prescribed texts, poets, themes and poetic devices

દયારામની 'અખંડાનંદ' ભાવનાવાળી કવિતામાં ઈશ્વરનું સ્વરૂપ કેવું વર્ણવાયું છે?

  1. ફક્ત દુઃખ આપનાર ન્યાયાધીશ સ્વરૂપ
  2. માનવથી દૂર રહેતું નિર્ગુણ સ્વરૂપ
  3. માત્ર મંદિરમાં જ પ્રગટ થતું સ્થિર સ્વરૂપ
  4. સર્વવ્યાપી અને અખંડ આનંદસ્વરૂપ Correct answer.

Explanation

દયારામની ભક્તિમાં ઈશ્વર સર્વત્ર વ્યાપેલો અને અખંડ આનંદનો સ્રોત છે. તેમનું કાવ્ય ઈશ્વરને માત્ર સ્થળબદ્ધ નહીં, પરંતુ સમગ્ર સૃષ્ટિમાં વ્યાપક દર્શાવે છે. આથી સ્વરૂપ સર્વવ્યાપી અને આનંદમય છે.

Question 30Gujarati Poetry (Kavya) – prescribed texts, poets, themes and poetic devices

'જય જય ગરવી ગુજરાત' કાવ્યમાં ગુજરાતની મહિમા કયા આધારે ગવાય છે?

  1. માત્ર તેની ખેતીલાયક જમીનના આધારે
  2. માત્ર તેની ભૌગોલિક વિશાળતાના આધારે
  3. માત્ર તેની નદીઓની સંખ્યાના આધારે
  4. તેની સંસ્કૃતિ, ઇતિહાસ અને જનસેવાના આધારે Correct answer.

Explanation

આ કાવ્ય ગુજરાતને માતા તરીકે સંબોધી તેની સાંસ્કૃતિક અને ઐતિહાસિક શાનિ સાથે જનસેવાનો મહિમા ગાય છે. તે માત્ર ભૂગોળનું વર્ણન નથી, પરંતુ લોકોના ગૌરવનું ગાન છે. આથી મહિમાનો આધાર સંસ્કૃતિ, ઇતિહાસ અને જનસેવા છે.

Question 31Gujarati Poetry (Kavya) – prescribed texts, poets, themes and poetic devices

ઝવેરચંદ મેઘાણીની 'સોરઠી ગીતો'ની પરંપરામાં કયો સ્વર સૌથી પ્રબળ છે?

  1. શહેરી પ્રણયની મૃદુ ભાવુકતાનો સ્વર
  2. રાજદરબારી વિનોદનો સ્વર
  3. લોકજીવનના શૌર્ય અને બલિદાનનો સ્વર Correct answer.
  4. તત્ત્વજ્ઞાનની શુષ્ક ચર્ચાનો સ્વર

Explanation

મેઘાણીએ લોકગીતોને એકત્ર કરી તેમાં સોરઠી જનજીવનનું શૌર્ય, પ્રેમ અને બલિદાન ઉજાગર કર્યું. તેમની પરંપરામાં લોકોની વીરતા અને સંકલ્પનો સ્વર પ્રબળ છે. આથી તે લોકજીવનના શૌર્ય અને બલિદાનનો સ્વર છે.

Question 32Gujarati Poetry (Kavya) – prescribed texts, poets, themes and poetic devices

'ભરથરી' જેવા પ્રાચીન કાવ્યપ્રકારમાં મુખ્યત્વે કઈ ભાવના રજૂ થાય છે?

  1. સંસારત્યાગ અને વૈરાગ્યની ભાવના Correct answer.
  2. ખેતીકામની શ્રમ ભાવના
  3. યુદ્ધવિજયની ગર્વ ભાવના
  4. લગ્નોત્સવની ઉલ્લાસ ભાવના

Explanation

ભરથરી પ્રકારમાં રાજા ભરથરીના સંસારત્યાગની કથા ગવાય છે. તેમાં મોહભંગ અને વૈરાગ્યનો ભાવ પ્રધાન રહે છે. આથી આ પ્રકાર સંસારત્યાગની ભાવનાનો છે.

Question 33Gujarati Poetry (Kavya) – prescribed texts, poets, themes and poetic devices

'આખ્યાન' કાવ્યપ્રકારની રજૂઆતમાં કઈ બાબત નિર્ણાયક ગણાય?

  1. માત્ર ઊર્મિભાવની ટૂંકી અભિવ્યક્તિ
  2. ફક્ત અલંકારોની યાદી
  3. કથાવસ્તુનું ગાન સાથે નિરૂપણ Correct answer.
  4. માત્ર છંદની ગણતરી

Explanation

આખ્યાનમાં કથા હોય છે અને તે ગાન સાથે રજૂ થાય છે, જેમાં વાર્તાનો પ્રવાહ અને ભાવ બંને જળવાય. તે માત્ર ભાવની ટૂંકી અભિવ્યક્તિ કે અલંકારની યાદી નથી. આથી કથાવસ્તુનું ગાન સાથે નિરૂપણ નિર્ણાયક છે.

Question 34Gujarati Poetry (Kavya) – prescribed texts, poets, themes and poetic devices

ઉમાશંકર જોશીની 'નિશીથ' કાવ્યસંગ્રહની કવિતામાં કયો ભાવ મુખ્યત્વે ઝળકે છે?

  1. રાજકીય ભાષણનો ઉગ્ર સ્વર
  2. અંતર્મુખ ચિંતન અને અસ્તિત્વની શોધ Correct answer.
  3. વ્યંગ્યહીન બાળગીતનો સ્વર
  4. લોકોત્સવનો બહિર્મુખ ઉલ્લાસ

Explanation

ઉમાશંકર જોશીની કવિતામાં આત્મચિંતન, માનવ અસ્તિત્વ અને આધ્યાત્મિક શોધનો ભાવ ઊંડો છે. 'નિશીથ' જેવા સંગ્રહોમાં અંતર્મુખ ચિંતનનો સ્વર પ્રબળ છે. આથી તે અંતર્મુખ ચિંતન અને અસ્તિત્વની શોધ દર્શાવે છે.

Question 35Gujarati Poetry (Kavya) – prescribed texts, poets, themes and poetic devices

'દુહો' છંદની રચનામાં સામાન્ય રીતે કેવી ગોઠવણી હોય છે?

  1. ચાર સમાન ચરણો, દરેકમાં સરખા અક્ષરો
  2. માત્ર એક લાંબું ચરણ, અંતે યતિ
  3. બે પંક્તિઓ, દરેકમાં બે અર્ધચરણ, અંતે તુકાંત Correct answer.
  4. ત્રણ ચરણો, દરેકમાં ભિન્ન માત્રા

Explanation

દુહો બે પંક્તિઓનો બનેલો હોય છે અને દરેક પંક્તિમાં બે અર્ધચરણ હોય છે. તેની ઓળખમાં અંતે તુકાંત મળે છે, જે દુહાને અન્ય છંદોથી અલગ પાડે છે. આથી બે પંક્તિ, ચાર અર્ધચરણ અને તુકાંતની ગોઠવણી સાચી છે.

Question 36Gujarati Poetry (Kavya) – prescribed texts, poets, themes and poetic devices

'અતિશયોક્તિ' અલંકારમાં કવિ કઈ રીતે ચમત્કૃતિ સર્જે છે?

  1. શબ્દોના પુનરાવર્તનથી લય ઊભો કરીને
  2. બે ભિન્ન અર્થોને એક જ શબ્દમાં ગૂંથીને
  3. ઉપમાનને ઉપમેયમાં લીન કરીને
  4. વસ્તુને તેના વાસ્તવિક માપ કરતાં અતિશય મોટી કે નાની રજૂ કરીને Correct answer.

Explanation

અતિશયોક્તિમાં વસ્તુનું વર્ણન તેના સ્વાભાવિક પ્રમાણથી ઘણું વધારે કે ઓછું કરીને થાય છે. આ અતિરંજનથી ભાવ તીવ્ર બને છે અને ચમત્કૃતિ ઊભી થાય છે. આથી વાસ્તવિક માપ કરતાં અતિશય રજૂઆત તેનું મૂળ છે.

Question 37Gujarati Poetry (Kavya) – prescribed texts, poets, themes and poetic devices

'ઉપમા' અને 'રૂપક' વચ્ચેનો ભેદ ઓળખવા માટે કઈ કસોટી યોગ્ય છે?

  1. કવિનું નામ અને સમય ચકાસવો
  2. કાવ્યની પંક્તિઓની લંબાઈ માપવી
  3. સમાનતા દર્શાવતા 'જેવો' જેવા સંબંધવાચક શબ્દની હાજરી તપાસવી Correct answer.
  4. કાવ્યમાં છંદની સંખ્યા ગણવી

Explanation

ઉપમામાં ઉપમેય અને ઉપમાન વચ્ચેની સમાનતા 'જેવો', 'સમાન' જેવા શબ્દથી સ્પષ્ટ થાય છે. રૂપકમાં આવો સંબંધવાચક શબ્દ વગર ઉપમાન ઉપમેયમાં લીન થઈ જાય છે. આથી સમાનતાવાચક શબ્દની હાજરી ભેદ પારખવાની કસોટી છે.

Question 38Gujarati Poetry (Kavya) – prescribed texts, poets, themes and poetic devices

'છંદમુક્ત કવિતા'માં કવિ કઈ દિશામાં ભાવાભિવ્યક્તિને મુક્ત કરે છે?

  1. માત્ર પરંપરાગત દુહા-ચોપાઈ તરફ
  2. માત્ર ગદ્યાત્મક વાર્તાની નકલ તરફ
  3. ચોક્કસ માત્રા અને ગણની બંધનમુક્ત લય તરફ Correct answer.
  4. માત્ર શાસ્ત્રીય સંગીતની રચના તરફ

Explanation

છંદમુક્ત કવિતામાં કવિ નિયત માત્રા કે ગણના બંધન વગર લય રચે છે. તેનો ઉદ્દેશ ભાવની સ્વતંત્ર અભિવ્યક્તિ છે, છંદનો ત્યાગ માત્ર માટે નહીં. આથી તે બંધનમુક્ત લય તરફની દિશા દર્શાવે છે.

Question 39Gujarati Poetry (Kavya) – prescribed texts, poets, themes and poetic devices

'ખંડકાવ્ય'ની ઓળખ આપતી વખતે કઈ બાબત ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ?

  1. તેમાં માત્ર સંવાદોની યાદી હોય
  2. તેમાં ઘણા સર્ગો અને વિસ્તૃત કથાવસ્તુ હોય
  3. તે એક પ્રસંગ કે ભાવ પર કેન્દ્રિત ટૂંકી રચના હોય Correct answer.
  4. તેમાં ફક્ત ગદ્ય જ હોય

Explanation

ખંડકાવ્ય એક પ્રસંગ, પાત્ર કે ભાવ પર કેન્દ્રિત ટૂંકી કાવ્યરચના છે. તેમાં મહાકાવ્ય જેવા અનેક સર્ગોની વિસ્તૃતિ હોતી નથી. આથી એક પ્રસંગ કે ભાવ પર કેન્દ્રિત ટૂંકી રચના તેની ઓળખ છે.

Question 40Gujarati Poetry (Kavya) – prescribed texts, poets, themes and poetic devices

'વસંતવિલાસ'માં ઋતુવર્ણન દ્વારા કયો ભાવ પ્રગટ કરવામાં આવે છે?

  1. શિશિરની નીરવ ઉદાસી
  2. વર્ષાની કરુણ વિરહવેદના
  3. ઉનાળાની તાપસહનની વ્યથા
  4. વસંતનો ઉલ્લાસ અને પ્રણયભાવ Correct answer.

Explanation

'વસંતવિલાસ'નું નામ જ વસંત ઋતુના વિલાસ તરફ ધ્યાન દોરે છે. તેમાં વસંતની ઉલ્લાસમય શોભા સાથે પ્રણયભાવનું નિરૂપણ થાય છે. આથી ઉલ્લાસ અને પ્રણયભાવ તેનો મુખ્ય ભાવ છે.

Question 41Gujarati Prose (Gadya) – short stories, essays and their analysis

રાજસ્થાન બોર્ડના ગુજરાતી ગદ્ય વિભાગમાં 'ગદ્ય' શબ્દ નિર્દેશ કરે છે તે સાહિત્યપ્રકારને કઈ રીતે ઓળખવો?

  1. સંવાદ આધારિત નાટ્ય રચના
  2. ગીતાત્મક પદ્ય રચના
  3. છંદબદ્ધ અને લયબદ્ધ રચના
  4. છંદ વિનાની ગદ્યાત્મક રચના Correct answer.

Explanation

ગદ્ય એ સાહિત્યનો તે પ્રકાર છે જેમાં છંદ, લય અને પદની બંધનકારી ગોઠવણ હોતી નથી; ભાષા સ્વાભાવિક વાક્યરચનામાં ચાલે છે. વાર્તા, નિબંધ, જીવનચરિત્ર વગેરે ગદ્યપ્રકારો છે, જ્યારે પદ્યમાં છંદ અને લય પ્રધાન બને છે.

Question 42Gujarati Prose (Gadya) – short stories, essays and their analysis

ટૂંકી વાર્તા (ટૂંકીકથા)ના બંધારણમાં સામાન્ય રીતે કયું તત્વ કેન્દ્રસ્થાને રહે છે?

  1. પાત્રોની સંપૂર્ણ જીવનકથા
  2. લેખકના વ્યક્તિગત વિચારોનો વિસ્તાર
  3. એક જ કેન્દ્રીય ઘટના અને તેનું પરિણામ Correct answer.
  4. અનેક પેટાવાર્તાઓનું વિસ્તૃત જાળ

Explanation

ટૂંકી વાર્તા એક કેન્દ્રીય ઘટના અથવા સંઘર્ષ પર કેન્દ્રિત થાય છે અને ટૂંકમાં પરિણામ સુધી પહોંચે છે. તેમાં પાત્ર, પરિસ્થિતિ અને પરિણામ એક જ ધાગા પર ગૂંથાયેલા હોય છે.

Question 43Gujarati Prose (Gadya) – short stories, essays and their analysis

ગુજરાતી ગદ્યના નિબંધપ્રકારમાં લેખકનું 'હું' પ્રધાન બને અને વિચારોની ચર્ચા થાય, તેને કયો નિબંધ કહેવાય?

  1. પત્રાત્મક નિબંધ
  2. વર્ણનાત્મક નિબંધ
  3. કથાત્મક નિબંધ
  4. વિચારાત્મક નિબંધ Correct answer.

Explanation

વિચારાત્મક નિબંધમાં લેખક પોતાના અનુભવ અને મંતવ્યો દ્વારા કોઈ વિચાર કે સિદ્ધાંતની ચર્ચા કરે છે. તેમાં વ્યક્તિગત દૃષ્ટિકોણ અને તર્ક મુખ્ય હોય છે.

Question 44Gujarati Prose (Gadya) – short stories, essays and their analysis

ગુજરાતી ગદ્યમાં 'રેખાચિત્ર' પ્રકારની મુખ્ય લાક્ષણિકતા કઈ છે?

  1. વ્યક્તિના સ્વભાવનું ટૂંકું અને સચોટ ચિત્રણ Correct answer.
  2. છંદોબદ્ધ ભાવવિભોર રચના
  3. ચરિત્રનાયકની સંપૂર્ણ જીવનકથા
  4. કાલ્પનિક કથાવસ્તુનું વિસ્તરણ

Explanation

રેખાચિત્રમાં વ્યક્તિના બાહ્ય સ્વરૂપ કે આંતરિક સ્વભાવની થોડીક પ્રબળ રેખાઓ દ્વારા ઝડપી અને સચોટ ચિત્ર ઊભું કરવામાં આવે છે. તે જીવનચરિત્ર કરતાં ટૂંકું અને એક કે બે લક્ષણો પર કેન્દ્રિત હોય છે.

Question 45Gujarati Prose (Gadya) – short stories, essays and their analysis

ગુજરાતી ગદ્યમાં 'આત્મકથા' અને 'જીવનચરિત્ર' વચ્ચેનો મુખ્ય ભેદ કયો છે?

  1. જીવનચરિત્રમાં કથાવસ્તુ હોતું નથી
  2. આત્મકથા ફક્ત પદ્યમાં લખાય છે
  3. આત્મકથા પોતાના જીવનનું કથન છે, જીવનચરિત્ર બીજાના જીવનનું Correct answer.
  4. આત્મકથા હંમેશાં કાલ્પનિક હોય છે

Explanation

આત્મકથામાં લેખક પોતાના જીવનની ઘટનાઓ અને અનુભવોનું કથન કરે છે, જ્યારે જીવનચરિત્રમાં કોઈ બીજી વ્યક્તિના જીવનનું આલેખન થાય છે. બંને ગદ્યપ્રકારો હકીકતાશ્રિત હોય છે.

Question 46Gujarati Prose (Gadya) – short stories, essays and their analysis

'ગદ્યમાં વાક્યોની ગોઠવણી અને ફકરાવિભાજન' અંગે નીચેનું કયું વિધાન ગુજરાતી ગદ્યલેખન માટે યોગ્ય છે?

  1. દરેક વાક્ય પછી નવો ફકરો શરૂ કરવો
  2. એક ફકરો એક કેન્દ્રીય વિચારની આસપાસ ગોઠવવો Correct answer.
  3. ફકરાવિભાજન સંપૂર્ણપણે ટાળવું
  4. એક ફકરામાં અનેક અસંબંધિત વિચારો ભેગા કરવા

Explanation

ગદ્યલેખનમાં ફકરો એક વિચારએકમ છે; તેની આસપાસ સંબંધિત વાક્યો ગોઠવાય છે. આનાથી વાંચનનો પ્રવાહ અને વિચારની સ્પષ્ટતા જળવાય છે.

Question 47Gujarati Prose (Gadya) – short stories, essays and their analysis

ગુજરાતી ગદ્યમાં 'પ્રસ્તાવના, વિકાસ અને ઉપસંહાર' એ કઈ રચનાનું સામાન્ય માળખું ગણાય?

  1. નિબંધનું વિચારબંધારણ Correct answer.
  2. રેખાચિત્રનું સ્વરૂપ
  3. સંવાદનું નાટ્યબંધારણ
  4. ટૂંકી વાર્તાનું કથાબંધારણ

Explanation

નિબંધમાં પ્રસ્તાવના દ્વારા વિષયનો પરિચય આપવામાં આવે છે, પછી તેનો વિકાસ અને તર્ક થાય છે, અને અંતે ઉપસંહાર દ્વારા વિચાર પૂર્ણ થાય છે. આ ત્રણ અંશ નિબંધના વિચારબંધારણની લાક્ષણિકતા છે.

Question 48Gujarati Prose (Gadya) – short stories, essays and their analysis

ગુજરાતી ગદ્યના વિવેચનમાં 'લેખકનો અભિપ્રાય અને તેની ભાષાશૈલી વચ્ચેનો સંબંધ' કઈ દૃષ્ટિએ મહત્ત્વનો છે?

  1. શૈલી ફક્ત પદ્યમાં જ ગણાય છે
  2. અભિપ્રાય ફક્ત સંવાદમાં જ વ્યક્ત થાય છે
  3. શૈલી અભિપ્રાયને પ્રભાવિત કરે છે અને તેની અસર વધારે છે Correct answer.
  4. શૈલીનો અભિપ્રાય સાથે કોઈ સંબંધ નથી

Explanation

ગદ્યની શૈલી-શબ્દચયન, વાક્યરચના અને લહજો-લેખકના અભિપ્રાયની અસરકારકતા નક્કી કરે છે. તીવ્ર શૈલી વિચારને ધારદાર બનાવે છે, જ્યારે સાદી શૈલી તેને સ્પષ્ટ બનાવે છે.

Question 49Gujarati Prose (Gadya) – short stories, essays and their analysis

એક ટૂંકી વાર્તામાં નાયક પોતાની ભૂલ સ્વીકારે છે અને તેનું જીવન બદલાય છે. આ વાર્તાનું 'પરિણામ' કયા તત્વ તરીકે ઓળખાય?

  1. બીજ
  2. ઉકેલ Correct answer.
  3. સંઘર્ષ
  4. ચરમસીમા

Explanation

વાર્તાના અંતે સંઘર્ષનું નિરાકરણ થાય તેને ઉકેલ અથવા પરિણામ કહેવાય. નાયકની ભૂલની સ્વીકૃતિ અને જીવનપરિવર્તન એ સંઘર્ષ પછીનું નિરાકરણ છે.

Question 50Gujarati Prose (Gadya) – short stories, essays and their analysis

નિબંધમાં લેખક કોઈ પ્રથાની ટીકા કરે છે અને તેના પક્ષમાં તર્ક રજૂ કરે છે. આ નિબંધની શૈલીને કયું બિરુદ આપવું વધુ યોગ્ય છે?

  1. ભાવનાત્મક કે ગીતાત્મક
  2. તર્કાત્મક કે વિચારપ્રધાન Correct answer.
  3. સંવાદાત્મક
  4. વર્ણનાત્મક

Explanation

જ્યારે નિબંધનો મુખ્ય ઉદ્દેશ પ્રથાની ટીકા અને પક્ષમાં તર્ક રજૂ કરવાનો હોય, ત્યારે તે તર્કાત્મક કે વિચારપ્રધાન નિબંધ બને છે. તેમાં કારણ-પરિણામની સાંકળ મુખ્ય હોય છે.