ગુજરાતી ગદ્ય (Gadya): વિષય, પાત્ર અને લેખકસંદર્ભ
UPMSP ઇન્ટરમીડિયેટ ગુજરાતીના ગદ્ય વિભાગમાં પાઠ્યપુસ્તકના ગદ્યખંડો પરથી વિષયવસ્તુ, કેન્દ્રવિચાર, પાત્રચિત્રણ, શીર્ષકની ઔચિત્ય અને લેખકપરિચય પૂછાય છે. દરેક જવાબ ખંડમાંથી જ સાબિત કરવાનો હોય છે; સ્વતંત્ર ટીકા લખવાની હોતી નથી.
ખંડ વાંચવાનો ક્રમ
- પહેલાં આખો ખંડ વાંચીને એક વાક્યમાં સાર લખો.
- પછી ફકરાવાર મુખ્ય વિચાર નોંધો; દરેક ફકરાનું કી વાક્ય શોધો.
- કથાવસ્તુ (શું બન્યું), વિષય (શું કહેવું છે) અને ઉદ્દેશ (લેખક શા માટે કહે છે) - ત્રણને અલગ રાખો.
- શૈલી નક્કી કરો: વર્ણનાત્મક, વિચારાત્મક, કથનાત્મક કે હાસ્યવ્યંગાત્મક.
પાત્રચિત્રણ
- દરેક પાત્રની બે-ત્રણ લાક્ષણિકતા અને તેની પુષ્ટિ કરતો સંવાદ કે પ્રસંગ નોંધો.
- પાત્રનો વિકાસ દર્શાવો: પ્રારંભિક સ્થિતિ, સંઘર્ષ, પરિવર્તન.
- ગૌણ પાત્ર કથાને કેવી રીતે આગળ ધપાવે છે તે જોડો.
લેખકસંદર્ભ
લેખક કયા યુગનો છે (સુધારક, પંડિત, ગાંધી કે અનુગાંધી), તેની અન્ય કૃતિઓ અને શૈલીની વિશેષતા સાથે યાદ રાખો.
કાર્યરીત ઉદાહરણ
ખંડમાં માતા પોતાનું ગામ છોડીને દીકરાના અભ્યાસ માટે શહેર જાય છે. પ્રશ્ન: ખંડનો વિષય જણાવો. ખોટો જવાબ: માતા શહેર જાય છે - એ તો કથાવસ્તુ છે. સાચો જવાબ: માતૃપ્રેમ અને સ્વાર્થત્યાગ - કારણ કે ઘટનાનો અર્થ વિષય બને છે; સાથે એક વાક્યની સમર્થના જોડો.
ગુણ કાપતી ભૂલો
- કથાવસ્તુને વિષય તરીકે લખવો.
- પાત્રનું નામ લખીને લક્ષણ ન લખવું.
- લેખકના નામ કે કૃતિની જોડણી ખોટી લખવી.
- ખંડમાં નથી તેવો અભિપ્રાય ઉમેરવો.