ગુજરાતી પદ્ય (Padya): રસ, અલંકાર, છંદ અને કવિ-સંદર્ભ
પદ્ય વિભાગમાં કવિતાનો ભાવાર્થ, મુખ્ય ભાવ, રસ, અલંકાર, છંદ અને કવિનો સાહિત્યિક સંદર્ભ પૂછાય છે. યાદ રાખો: ભાવ કવિતાની પંક્તિથી સાબિત કરવો પડે, ફક્ત નામ લખવાથી ગુણ નથી મળતા.
નવ રસ
શૃંગાર, હાસ્ય, કરુણ, રૌદ્ર, વીર, ભયાનક, બીભત્સ, અદ્ભુત અને શાંત. રસ = સ્થાયીભાવ + વિભાવ + અનુભાવ + વ્યભિચારીભાવ. કરુણ રસ વિયોગ કે મૃત્યુમાંથી, શાંત રસ વૈરાગ્ય-શાંતિમાંથી અને વીર રસ ઉત્સાહ-પરાક્રમમાંથી જન્મે છે.
અલંકાર ઓળખવાની કસોટી
- ઉપમા: સરખામણી સ્પષ્ટ; જેવું, સમું, જેમ જેવા શબ્દ હોય.
- રૂપક: સરખામણી નહીં, સીધો આરોપ; ચરણકમળ, મુખચંદ્ર.
- ઉત્પ્રેક્ષા: જાણે-શું કરીને કલ્પના.
- અતિશયોક્તિ: મોટવણી. અનુપ્રાસ: એક જ વ્યંજનનું વારંવાર પુનરાવર્તન.
- દૃષ્ટાંત, સ્વભાવોક્તિ અને વિરોધાભાસ પણ પૂછાય છે.
છંદ
અક્ષરસંખ્યા અને યતિ ગણીને છંદ ઓળખો; અનુષ્ટુપ, શિખરિણી, મંદાક્રાંતા અને વસંતતિલકા સામાન્ય રીતે પુછાય છે.
કાર્યરીત ઉદાહરણ
તારું મુખ ચંદ્ર જેવું છે - અહીં જેવું શબ્દ છે, માટે ઉપમા. તારું મુખ ચંદ્ર છે - અહીં આરોપ છે, માટે રૂપક. કારણ: ઉપમામાં બે વસ્તુ અલગ રહે છે, રૂપકમાં એક જ બની જાય છે.
ગુણ કાપતી ભૂલો
- અલંકારનું નામ લખીને ઉદાહરણ ન આપવું.
- રસ અને ભાવને ભેગા કરવા.
- કવિનો યુગ બદલી નાખવો.
- ભાવાર્થમાં કવિતાના શબ્દો ગુમાવવા.