વ્યાકરણ (Vyakarana): સંધિ, સમાસ, પ્રત્યય, કાળ અને વાચ્ય
વ્યાકરણ વિભાગમાં સંધિ, સમાસ, પ્રત્યય, વિભક્તિ, કાળ, વાચ્ય અને શબ્દજોડણી પર આધારિત પ્રશ્નો આવે છે. અહીં ગુણ મેળવવાનો એક જ રસ્તો છે - નિયમ યાદ રાખીને ઉદાહરણ સાથે તપાસવો.
સંધિ
- સ્વર સંધિ: અ + ઉ = ઓ (સૂર્ય + ઉદય = સૂર્યોદય), અ + ઇ = એ (ગજ + ઇન્દ્ર = ગજેન્દ્ર).
- વ્યંજન સંધિ અને વિસર્ગ સંધિ પણ પૂછાય; સંધિ છોડતી વખતે મૂળ બે પદ દેખાવા જોઈએ.
સમાસ
- તત્પુરુષ: બીજું પદ પ્રધાન (રાજપુત્ર = રાજાનો પુત્ર).
- કર્મધારય: વિશેષણ + વિશેષ્ય, બંને એક જ વસ્તુ (નીલકમળ = નીલું કમળ).
- દ્વંદ્વ: અને લુપ્ત (માતા-પિતા).
- બહુવ્રીહિ: બંને પદ મળીને ત્રીજો અર્થ (દશાનન = દશ મુખવાળો, રાવણ).
- દ્વિગુ: પહેલું પદ સંખ્યા (ત્રિભુવન). અવ્યયીભાવ: પહેલું પદ અવ્યય (યથાશક્તિ).
પ્રત્યય અને વિભક્તિ
કૃદંત (કર્તા: લખનાર, કર્મ: લખવું) અને તદ્ધિત (દયાળુ, ગુણવાચક) ઓળખો. સંબંધ વિભક્તિ નો/ની/નું, અધિકરણ માં, કર્મ ને.
કાળ અને વાચ્ય
કર્તરિ: રામ ગીત ગાય છે. કર્મણિ: રામથી ગીત ગવાય છે. ભાવે: ત્યાં ગવાયું. કાળમાં પૂર્ણ અને અપૂર્ણ ક્રિયા અલગ પાડો.
કાર્યરીત ઉદાહરણ
માતા-પિતા અને રાજપુત્ર - બંને સમાસ છે, પણ પહેલામાં અને લુપ્ત છે માટે દ્વંદ્વ, બીજામાં સંબંધ છુપાયો છે માટે તત્પુરુષ. વળી નીલકમળમાં વિશેષણ-વિશેષ્ય એક જ વસ્તુ દર્શાવે છે માટે કર્મધારય.
ગુણ કાપતી ભૂલો
- સમાસનું નામ આપીને દરેક પદનો અર્થ ન લખવો.
- લિંગ-વચન મેળ ન ખાવું.
- સંધિમાં મૂળ પદ ખોટાં છોડવાં.
- વાચ્ય બદલતી વખતે ક્રિયાનું રૂપ ન બદલવું.