कवितेतील प्रतीकाचा अर्थ: एकच उत्तर की अनेक पुरावे?

प्रतीकाचे उत्तर एकच असते असे नाही; पण प्रत्येक अर्थाला कवितेतील पुरावा लागतो. ७ विद्यार्थ्यांचे उत्तर ‘किनारा’ व ‘घर’ या दोन प्रतिमांना जोडते, म्हणून प्रतीक २/२, आधार २/२, भाषा १/१ = ५/५. ९ विद्यार्थ्यांचे ‘स्थलांतर’ हे अर्थसंभाव्य आहे, कारण ‘घर’ सोडून जाण्याचा संकेत मिळतो; पण त्यांनी ‘किनारा’ किंवा ‘घर’ यांचा स्पष्ट उल्लेख दिला नाही → प्रतीक १/२, आधार १/२, भाषा १/१ = ३/५. २२ विद्यार्थ्यांचे ‘जीवन’ हे अतिसामान्य आहे; कोणत्याही कवितेत बसणारे उत्तर पुराव्याशिवाय पूर्ण गुणास पात्र नाही → प्रतीक १/२, आधार ०/२, भाषा १/१ = २/५. शिक्षकांची ‘घर’बद्दलची आठवण महत्त्वाची आहे, पण ती वर्गात शिकवली नसेल तर विद्यार्थ्यांना त्याची अपेक्षा करणे अन्याय्य; तथापि ज्या विद्यार्थ्यांनी ‘घर’चा उल्लेख केला त्यांना आधाराचा गुण द्या.

प्रतीकाची व्याख्या न देता प्रश्न विचारल्यास विद्यार्थी अनुमानाऐवजी ठोकळेपणाने उत्तर देतात; परीक्षकांनाही कोणता अर्थ स्वीकारायचा याचा निकष नसतो. उपाय: (१) प्रश्नात ‘कोणत्याही दोन प्रतिमांचा आधार देऊन’ असे म्हणावे, जेणेकरून उत्तर पाठाधारित होईल; (२) उत्तरकुंजीत एकापेक्षा अधिक स्वीकार्य अर्थांची यादी द्यावी आणि प्रत्येकासाठी आवश्यक पुरावा नमूद करावा. शिवाय तासात ‘प्रतीक म्हणजे काय’ हे दोन उदाहरणांसह शिकवावे. यामुळे ३८ पैकी २२ विद्यार्थ्यांचे सामान्य उत्तर पूर्ण गुण मिळवणार नाही, पण योग्य पुरावा देणारे पर्यायी अर्थही वाचवले जातील.