First 50 of 200 questions. Each one lists the choices, the correct answer, and an explanation. The checker at the top of this page saves progress in this browser when it is available.
Continue in the practice tool above to load more questions, 50 at a time.
Question 1Gadya (Prose)
उत्तर प्रदेश माध्यमिक शिक्षा परिषद की इंटरमीडिएट मराठी पाठ्यपुस्तक के गद्य खंड में संकलित पाठों का मुख्य उद्देश्य क्या है?
- केवल कविता का सौंदर्य
- केवल लेखन कौशल
- गद्य की विविध विधाओं से परिचय और भावबोध Correct answer.
- व्याकरणिक नियमों का केवल रटना
Explanation
गद्य खंड में निबंध, कहानी, जीवनी, आत्मकथा और रेखाचित्र जैसी विविध विधाएँ संकलित होती हैं। इनका उद्देश्य विद्यार्थी को विधागत विविधता तथा पाठ के भाव और संदेश से परिचित कराना है, केवल व्याकरण या कविता तक सीमित रहना नहीं।
Question 2Gadya (Prose)
मराठी गद्य में 'ललित निबंध' की पहचान किस लक्षण से होती है?
- व्यक्तिपरक भाव, कल्पना और शैलीगत चमत्कार Correct answer.
- केवल तथ्यों की सूची
- केवल पात्रों का चरित्र-चित्रण
- केवल संवाद और कथावस्तु
Explanation
ललित निबंध में लेखक का व्यक्तित्व, भावुकता, कल्पना और सुंदर शैली प्रमुख होती है। यह तथ्य-संग्रह या कथा-कथन से भिन्न, आत्मपरक और सौंदर्यपरक विधा है।
Question 3Gadya (Prose)
'आत्मकथा' विधा का मूल आधार क्या होता है?
- लेखक द्वारा स्वयं के जीवन का कथन Correct answer.
- काल्पनिक पात्रों की कथा
- किसी अन्य व्यक्ति के जीवन का वर्णन
- किसी घटना का समाचार
Explanation
आत्मकथा में लेखक अपने ही जीवन की घटनाओं, अनुभवों और भावनाओं का स्वयं वर्णन करता है। इसमें 'मैं' का दृष्टिकोण प्रमुख होता है, जबकि जीवनी में अन्य व्यक्ति का जीवन तीसरे पुरुष में लिखा जाता है।
Question 4Gadya (Prose)
मराठी कहानी में 'चरित्र-चित्रण' का अर्थ क्या है?
- कथास्थल का वर्णन
- कहानी का शीर्षक चुनना
- केवल घटनाओं का क्रम
- पात्रों के स्वभाव और व्यक्तित्व का चित्रण Correct answer.
Explanation
चरित्र-चित्रण में लेखक पात्रों के रूप, स्वभाव, विचार और व्यवहार को शब्दों में उभारता है। इससे पात्र जीवंत और विश्वसनीय बनते हैं तथा कथा का भाव प्रभावी होता है।
Question 5Gadya (Prose)
किसी गद्य पाठ में 'सारांश' लिखते समय क्या ध्यान रखना चाहिए?
- मुख्य विचारों को संक्षेप में अपनी भाषा में लिखना Correct answer.
- हर वाक्य ज्यों का त्यों उतारना
- केवल अंतिम पंक्ति लिखना
- केवल पात्रों के नाम गिनाना
Explanation
सारांश में पाठ के केंद्रीय विचारों को संक्षेप में, अपने शब्दों में प्रस्तुत किया जाता है। इसमें अनावश्यक विस्तार छोड़कर मूल भाव को स्पष्ट और संक्षिप्त रखा जाता है।
Question 6Gadya (Prose)
गद्य पाठ के अंत में दिए 'भावार्थ' या 'विषय-विस्तार' का कार्य क्या है?
- पाठ का केंद्रीय भाव स्पष्ट करना Correct answer.
- केवल कठिन शब्दों की सूची देना
- लेखक का परिचय देना
- व्याकरण के प्रश्न देना
Explanation
भावार्थ या विषय-विस्तार पाठ के मुख्य भाव और संदेश को स्पष्ट करता है, जिससे विद्यार्थी को पाठ का अर्थ समझने में सहायता मिलती है। यह पाठ के केंद्रीय विचार का संक्षिप्त विवेचन होता है।
Question 7Gadya (Prose)
मराठी गद्य में 'रेखाचित्र' विधा की विशेषता क्या है?
- केवल ऐतिहासिक तिथियाँ
- व्यक्ति के व्यक्तित्व की संक्षिप्त और सजीव झलक Correct answer.
- केवल पद्य में रचना
- विस्तृत कथानक और उपकथाएँ
Explanation
रेखाचित्र में किसी व्यक्ति के व्यक्तित्व की प्रमुख विशेषताओं को संक्षेप में, सजीव रूप में उभारा जाता है। यह जीवनी से भिन्न है क्योंकि इसमें जीवन की पूरी घटनावली न देकर व्यक्तित्व की झलक दी जाती है।
Question 8Gadya (Prose)
किसी गद्य पाठ के प्रश्न का उत्तर लिखते समय पहला चरण क्या होना चाहिए?
- तुरंत उदाहरण लिखना
- प्रश्न में पूछे गए बिंदु को पहचानना Correct answer.
- केवल निष्कर्ष लिखना
- लेखक का पूरा परिचय देना
Explanation
उत्तर लिखने से पहले प्रश्न में पूछे गए बिंदु को पहचानना आवश्यक है, तभी उत्तर सटीक और प्रश्न-केंद्रित होगा। इसके बाद पाठ के आधार पर तर्क, उदाहरण और निष्कर्ष जोड़े जाते हैं।
Question 9Gadya (Prose)
गद्य पाठ में आए 'व्यंग्य' का साहित्यिक अर्थ क्या है?
- छिपे हुए अर्थ के माध्यम से तीखा किंतु अप्रत्यक्ष आक्षेप Correct answer.
- केवल वर्णनात्मक वर्णन
- सीधा और स्पष्ट वर्णन
- केवल प्रशंसा
Explanation
व्यंग्य में लेखक सीधे आक्षेप न करके शब्दों के छिपे अर्थ से समाज या व्यक्ति की कमियों पर तीखा प्रहार करता है। इसमें हास्य और कटाक्ष दोनों का संयोजन होता है तथा पाठक को अर्थ की गहराई तक पहुँचना पड़ता है।
Question 10Gadya (Prose)
'प्रबंध निबंध' और 'ललित निबंध' के बीच मुख्य अंतर किसमें है?
- प्रबंध में केवल संवाद, ललित में केवल कथा
- प्रबंध में तर्कपूर्ण विवेचन, ललित में भावुक और शैलीगत अभिव्यक्ति Correct answer.
- दोनों में कोई अंतर नहीं
- प्रबंध में कविता, ललित में गद्य
Explanation
प्रबंध निबंध में विषय का तर्कपूर्ण, वस्तुनिष्ठ और व्यवस्थित विवेचन होता है, जबकि ललित निबंध में लेखक का व्यक्तिगत भाव, कल्पना और शैली प्रमुख होती है। दोनों गद्य विधाएँ हैं, पर उनका दृष्टिकोण भिन्न है।
Question 11Gadya (Prose)
किसी गद्य पाठ के शीर्षक और उसके केंद्रीय भाव के संबंध को समझाने का सर्वोत्तम तरीका क्या है?
- शीर्षक के प्रतीकात्मक अर्थ और पाठ के संदेश की तुलना करना Correct answer.
- केवल शब्दकोश में शीर्षक का अर्थ देखना
- शीर्षक को अनदेखा करना
- शीर्षक को केवल पहले पैराग्राफ से जोड़ना
Explanation
शीर्षक प्रायः पाठ के केंद्रीय भाव का प्रतीक होता है, इसलिए उसके प्रतीकात्मक अर्थ की तुलना पाठ के संदेश से करने पर संबंध स्पष्ट होता है। केवल एक पैराग्राफ या शब्दकोश का अर्थ देखना पर्याप्त नहीं।
Question 12Gadya (Prose)
मराठी गद्य के 'चरित्र-चित्रण' में लेखक किस उपाय से पात्र को सजीव बनाता है?
- केवल पाठ का सारांश देकर
- पात्र के संवाद, कार्य और बाहरी रूप का चित्रण करके Correct answer.
- केवल तत्सम शब्दों की सूची देकर
- केवल पात्र की जन्मतिथि बताकर
Explanation
पात्र के संवाद, कार्य-कलाप और बाहरी रूप का वर्णन मिलकर उसके व्यक्तित्व को सजीव बनाते हैं। इससे पाठक पात्र को कल्पना में देख सकता है और कथा का प्रभाव गहरा होता है।
Question 13Gadya (Prose)
किसी गद्य पाठ में 'संदर्भ-सहित स्पष्टीकरण' लिखते समय क्या करना चाहिए?
- केवल व्याकरण बताना
- केवल पंक्ति दोहराना
- केवल लेखक का नाम लिखना
- पंक्ति का संदर्भ, अर्थ और उसका संबंध पाठ से जोड़ना Correct answer.
Explanation
संदर्भ-सहित स्पष्टीकरण में पंक्ति किस पाठ, प्रसंग और पात्र से संबंधित है, यह बताकर उसका अर्थ और संदेश स्पष्ट किया जाता है। केवल पंक्ति दोहराने या लेखक का नाम लिखने से स्पष्टीकरण पूर्ण नहीं होता।
Question 14Gadya (Prose)
गद्य पाठ की भाषा में 'बोली' और 'मानक भाषा' के प्रयोग से क्या प्रभाव पड़ता है?
- बोली से केवल कठिनाई आती है
- मानक भाषा से स्थानीय रंग बढ़ता है
- बोली से स्थानीयता और यथार्थ, मानक से औपचारिकता आती है Correct answer.
- दोनों का कोई प्रभाव नहीं
Explanation
बोली के प्रयोग से पात्र और स्थान की स्थानीयता तथा यथार्थ जीवंत होता है, जबकि मानक भाषा औपचारिकता और स्पष्टता देती है। लेखक प्रसंग के अनुसार दोनों का संतुलित प्रयोग करता है।
Question 15Gadya (Prose)
किसी गद्य पाठ के 'उद्देश्य' और 'संदेश' में क्या अंतर है?
- उद्देश्य लेखक का लक्ष्य, संदेश पाठक तक पहुँचने वाली सीख Correct answer.
- उद्देश्य केवल शीर्षक, संदेश केवल सारांश
- उद्देश्य केवल कथा, संदेश केवल व्याकरण
- दोनों एक ही हैं
Explanation
उद्देश्य से तात्पर्य लेखक के उस लक्ष्य से है जिसके लिए उसने पाठ लिखा, जबकि संदेश वह सीख या भाव है जो पाठक तक पहुँचता है। दोनों संबंधित हैं, पर एक-दूसरे के पर्याय नहीं।
Question 16Gadya (Prose)
मराठी गद्य में 'आत्मकथात्मक निबंध' की पहचान क्या है?
- केवल काल्पनिक पात्रों की कथा
- केवल ऐतिहासिक तथ्यों का संग्रह
- लेखक अपने अनुभवों को निबंध के भाव और शैली में प्रस्तुत करता है Correct answer.
- केवल समाचार-रिपोर्ट
Explanation
आत्मकथात्मक निबंध में लेखक अपने व्यक्तिगत अनुभवों को निबंध की भावपूर्ण और चिंतनशील शैली में प्रस्तुत करता है। यह शुद्ध आत्मकथा से भिन्न है क्योंकि इसमें जीवन-वृत्तांत की अपेक्षा विचार और भाव प्रमुख होते हैं।
Question 17Gadya (Prose)
किसी गद्य पाठ का 'कथानक' और 'उपकथानक' में संबंध बताने के लिए कौन-सा दृष्टिकोण उपयुक्त है?
- मुख्य घटनाक्रम और उससे जुड़ी गौण घटनाओं का तारतम्य देखना Correct answer.
- केवल पात्रों की सूची बनाना
- केवल अंतिम पंक्ति पढ़ना
- केवल शीर्षक पढ़ना
Explanation
कथानक मुख्य घटनाक्रम होता है और उपकथानक उससे जुड़ी गौण घटनाएँ, जो मुख्य कथा को गति और गहराई देती हैं। इनका तारतम्य देखकर ही पाठ की संरचना समझी जा सकती है।
Question 18Gadya (Prose)
'वर्णनात्मक निबंध' में लेखक मुख्यतः क्या करता है?
- केवल तर्कों से विवेचन करता है
- केवल व्याकरण समझाता है
- किसी स्थल, वस्तु या घटना का सजीव शब्द-चित्र प्रस्तुत करता है Correct answer.
- केवल पात्रों के संवाद लिखता है
Explanation
वर्णनात्मक निबंध में लेखक स्थल, वस्तु, व्यक्ति या घटना का सजीव और इंद्रियबोधक शब्द-चित्र प्रस्तुत करता है। इसमें तर्कपूर्ण विवेचन की अपेक्षा दृश्य-बिंब और वर्णन की प्रधानता होती है।
Question 19Gadya (Prose)
किसी गद्य पाठ के पात्र के 'उद्देश्य' और 'स्वभाव' में अंतर स्पष्ट करने के लिए क्या देखना चाहिए?
- केवल लेखक की जीवनी
- पात्र क्या चाहता है और वह कैसे व्यवहार करता है Correct answer.
- केवल पात्र का नाम
- केवल पाठ का शीर्षक
Explanation
उद्देश्य से पात्र का लक्ष्य या चाह स्पष्ट होती है, जबकि स्वभाव उसके व्यवहार, वाणी और दृष्टिकोण से प्रकट होता है। दोनों को अलग-अलग देखकर पात्र का पूर्ण व्यक्तित्व समझा जा सकता है।
Question 20Gadya (Prose)
मराठी गद्य-लेखन में 'प्रवाह' या 'धाराप्रवाह शैली' का क्या अर्थ है?
- केवल लंबे वाक्य लिखना
- वाक्यों का सहज, सुसंगत और अटकाव-रहित क्रम Correct answer.
- केवल विराम-चिह्नों का अभाव
- केवल कठिन शब्दों का प्रयोग
Explanation
धाराप्रवाह शैली में विचार सहज और सुसंगत क्रम में आगे बढ़ते हैं, जिससे पढ़ने में अटकाव नहीं होता। यह कठिन शब्दों या लंबे वाक्यों की अधिकता से नहीं, बल्कि भाव और वाक्य-संरचना की सुगमता से बनती है।
Question 21Gadya (Prose)
किसी गद्य पाठ में 'लेखक का दृष्टिकोण' पहचानने का सर्वोत्तम साक्ष्य क्या है?
- केवल पाठ का शीर्षक
- केवल पाठ की लंबाई
- केवल पाठ की प्रस्तावना
- पाठ में बार-बार आने वाले मूल्यांकन, टिप्पणियाँ और शब्द-चयन Correct answer.
Explanation
लेखक का दृष्टिकोण उसके मूल्यांकन, टिप्पणियों और शब्द-चयन से प्रकट होता है, क्योंकि ये बताते हैं कि वह किस पक्ष का समर्थन या विरोध करता है। लंबाई या शीर्षक से दृष्टिकोण का पूरा पता नहीं चलता।
Question 22Gadya (Prose)
किसी गद्य पाठ के 'व्यंग्य' और 'हास्य' में सूक्ष्म अंतर किस प्रकार स्पष्ट होता है?
- दोनों पूर्णतः समान हैं
- व्यंग्य में कभी हास्य नहीं होता
- हास्य सदैव तीखा होता है
- हास्य केवल हँसाता है, व्यंग्य हँसाते हुए आक्षेप भी करता है Correct answer.
Explanation
हास्य का मुख्य लक्ष्य मनोरंजन और हँसी होता है, जबकि व्यंग्य में हास्य के माध्यम से किसी कमी या दोष पर अप्रत्यक्ष आक्षेप किया जाता है। अतः व्यंग्य में हास्य और आलोचना दोनों का संयोजन रहता है।
Question 23Gadya (Prose)
किसी गद्य पाठ के 'शीर्षक की सार्थकता' का मूल्यांकन करते समय सबसे मजबूत आधार क्या होगा?
- शीर्षक किस भाषा में है
- शीर्षक में कठिन शब्द कितने हैं
- शीर्षक कितना लंबा है
- शीर्षक पाठ के केंद्रीय भाव, घटनाओं और संदेश को कितना समेटता है Correct answer.
Explanation
शीर्षक की सार्थकता इस बात से तय होती है कि वह पाठ के केंद्रीय भाव, मुख्य घटनाओं और संदेश को कितने प्रभावी ढंग से समेटता है। लंबाई, कठिन शब्द या भाषा इसका निर्णायक आधार नहीं हैं।
Question 24Gadya (Prose)
गद्य पाठ में 'काल-क्रम' भंग होने से क्या प्रभाव पड़ता है?
- पाठक को घटनाओं का तार्किक क्रम समझने में कठिनाई होती है Correct answer.
- पाठ अधिक स्पष्ट हो जाता है
- पात्रों का चरित्र स्वतः गहरा हो जाता है
- भाषा का स्तर बढ़ जाता है
Explanation
काल-क्रम भंग होने पर घटनाएँ आगे-पीछे हो जाती हैं, जिससे पाठक को कार्य-कारण और घटनाक्रम का तार्किक संबंध समझने में कठिनाई होती है। लेखक जान-बूझकर काल-भंग करता है तो उसका कोई विशेष कलात्मक उद्देश्य होना चाहिए।
Question 25Gadya (Prose)
किसी गद्य पाठ में 'प्रतीक' के प्रयोग का साहित्यिक महत्व क्या है?
- केवल शब्दों की संख्या बढ़ाना
- केवल पात्रों की संख्या बढ़ाना
- सीमित शब्दों में गहन और बहुस्तरीय अर्थ व्यक्त करना Correct answer.
- केवल व्याकरण सुधारना
Explanation
प्रतीक किसी वस्तु या स्थिति के माध्यम से गहन और बहुस्तरीय अर्थ व्यक्त करता है, जिससे पाठ में संक्षिप्तता के साथ गहराई आती है। पाठक को प्रतीक का अर्थ संदर्भ के आधार पर स्वयं ग्रहण करना पड़ता है।
Question 26Gadya (Prose)
मराठी गद्यातील 'निबंध' या साहित्यप्रकाराचे मुख्य वैशिष्ट्य खालीलपैकी कोणते आहे?
- संवादांवर आधारित कथानक रंगवणे
- पात्रांच्या संवादातून नाट्य निर्माण करणे
- छंदोबद्ध रचना करणे
- लेखकाचे वैयक्तिक विचार व अनुभव एका क्रमाने मांडणे Correct answer.
Explanation
निबंध हा गद्यवाटेचा प्रकार असून त्यात लेखक आपले विचार, अनुभव व निरीक्षणे तर्कशुद्ध क्रमाने मांडतो. कथानक, संवाद किंवा छंद ही निबंधाची अनिवार्य अंगे नाहीत, ती कथा, नाटक व पद्याची वैशिष्ट्ये आहेत.
Question 27Gadya (Prose)
'ललित निबंधा'ची ओळख करून देणारे खालीलपैकी कोणते वर्णन योग्य आहे?
- केवळ ऐतिहासिक दस्तऐवजांचे संकलन करणारा लेख
- अधिकृत अहवालाच्या स्वरूपातील लेख
- शास्त्रीय विषयाची केवळ सूत्रे देणारा लेख
- लेखकाच्या भावना व कल्पनेला प्राधान्य देणारा, सौंदर्यानुभव मांडणारा लेख Correct answer.
Explanation
ललित निबंधात लेखकाचा वैयक्तिक भावभावना, कल्पना व सौंदर्यदृष्टी यांना मुख्य स्थान असते; विषय कोणताही असला तरी सादरीकरण कलात्मक असते. त्यामुळे तो भावप्रधान व रमणीय ठरतो.
Question 28Gadya (Prose)
'आत्मचरित्र' आणि 'चरित्र' यांतील मूलभूत फरक कोणता?
- चरित्रात लेखक स्वतःच्या आयुष्याचे वर्णन करतो
- दोन्ही प्रकारांत केवळ ऐतिहासिक घटनांचा अभ्यास असतो
- आत्मचरित्रात फक्त काल्पनिक पात्रे असतात
- आत्मचरित्रात लेखक स्वतःच्या आयुष्याचे वर्णन करतो, चरित्रात दुसऱ्या व्यक्तीचे Correct answer.
Explanation
आत्मचरित्रात कर्ता आणि विषय एकच असतो - लेखक स्वतःचा प्रवास मांडतो. चरित्रात लेखक दुसऱ्या व्यक्तीचे आयुष्य, कार्य व व्यक्तिमत्त्व तिसऱ्या पुरुषात चित्रित करतो.
Question 29Gadya (Prose)
गद्यपाठातील एखाद्या वाक्याचा 'संदर्भ' लिहिताना सर्वात आधी काय द्यावे?
- वाक्याचे व्याकरणातील विश्लेषण
- वाक्यातील कठीण शब्दांची यादी
- वाक्याचा स्वतःचा अर्थ
- पाठाचे नाव व लेखक, आणि वाक्य कोणत्या प्रसंगी आले हे Correct answer.
Explanation
संदर्भ म्हणजे वाक्य ज्या परिस्थितीत उद्धृत केले आहे ती पार्श्वभूमी. त्यासाठी पाठ व लेखकाचा उल्लेख करून वाक्यापूर्वीचा व नंतरचा प्रसंग थोडक्यात सांगितला जातो; मग स्पष्टीकरणाकडे वळतात.
Question 30Gadya (Prose)
प्रबंधात्मक निबंधात विषयाची मांडणी करताना लेखकाने कोणत्या गोष्टीकडे विशेष लक्ष द्यावे?
- मुद्द्यांचा तर्कशुद्ध क्रम, पुरावा व निष्कर्ष यांची सुसंगती Correct answer.
- प्रत्येक परिच्छेदात नवीन विषय सुरू करणे
- भावनांची रेलचेल करून विषय झाकोळणे
- केवळ दृष्टांतांची जंत्री मांडणे
Explanation
प्रबंधात्मक निबंधाचा गाभा विचारांची सुसंगत मांडणी असतो. मुद्दे क्रमाने मांडून प्रत्येकाला पुरावा किंवा उदाहरण दिले जाते आणि शेवटी विचारांची सांगड घालणारा निष्कर्ष दिला जातो.
Question 31Gadya (Prose)
गद्यपाठातील पात्राचे 'व्यक्तिचित्रण' करताना लेखक ज्या पद्धतीने वाचकांच्या मनात ते पात्र उभे करतो, त्याला काय म्हणतात?
- विषय-विस्तार
- वस्तुनिष्ठ वर्णन
- चरित्रचित्रण Correct answer.
- कथानक-विस्तार
Explanation
पात्राचे रूप, बोलणे, वर्तन व मनोवृत्ती यांच्या साहाय्याने त्याचे सजीव चित्र उभे करण्यास चरित्रचित्रण म्हणतात. यातून पात्र वाचकाच्या स्मरणात राहते.
Question 32Gadya (Prose)
गद्यपाठाचा 'गाभा' शोधताना वाचकाने कोणता मार्ग अवलंबावा?
- पाठातील कठीण शब्दांची संख्या मोजणे
- पाठातील सर्व प्रसंग, पात्रांची वाटचाल आणि लेखकाचे विधान यांचा विचार करून पुनरावृत्ती होणारा विचार शोधणे Correct answer.
- पाठाच्या शीर्षकाचे शब्दकोशातील अर्थ पाहणे
- केवळ पहिले व शेवटचे वाक्य वाचून बाकी वगळणे
Explanation
केंद्रीय विचार वरवरच्या वाक्यांत नसतो; तो प्रसंग, पात्रांची कृती आणि लेखकाची विधाने यांच्या आधारे उमगतो. पाठभर पुनरावृत्ती होणाऱ्या कल्पना व निष्कर्ष यांच्या साहाय्याने गाभा निश्चित करता येतो.
Question 33Gadya (Prose)
गद्यपाठातील व्यक्तिरेखेच्या बोलण्याच्या ढबीवरून तिच्या कोणत्या गुणांचा अंदाज येतो?
- केवळ तिच्या शारीरिक बलाचा
- तिच्या स्वभाव, सामाजिक स्थान व मनोवृत्तीचा Correct answer.
- तिच्या वयाचा अचूक आकडा
- तिच्या प्रांत व शिक्षणाचा मर्यादित अर्थ
Explanation
पात्राची भाषा, शब्दसंग्रह व बोलण्याची ढब ही त्याच्या सामाजिक पार्श्वभूमी, स्वभाव व मनोवृत्तीची खूण असते. लेखक याच भाषिक वैशिष्ट्यांतून पात्राचे व्यक्तिमत्त्व रंगवतो.
Question 34Gadya (Prose)
गद्यपाठात लेखकाने एखादी गोष्ट मुद्दाम 'अस्पष्ट' ठेवली, तर वाचकाने तिचा अर्थ कसा शोधावा?
- संपूर्ण पाठातील सुचना, प्रतिमा व पात्रांच्या कृती यांची सांगड घालून संभाव्य अर्थ लावणे Correct answer.
- ते वाक्य वगळून पुढे वाचत जावे
- लेखकाच्या जीवनचरित्रातील तारखा पाहणे
- इतर विद्यार्थ्यांनी दिलेले उत्तर तसेच लिहिणे
Explanation
अस्पष्टता ही अनेकदा जाणीवपूर्वक वापरलेली कलात्मक युक्ती असते. तिचा अर्थ पाठातील सुचना, प्रतिमा, पुनरावृत्ती व पात्रांच्या कृती यांच्या आधारे लावावा लागतो; एका वाक्यावरून ठाम निष्कर्ष काढता येत नाही.
Question 35Gadya (Prose)
'शब्दच्छल' या अलंकारिक युक्तीचा गद्यात होणारा परिणाम कोणता?
- वाक्याची लांबी वाढते पण अर्थ बदलत नाही
- एकाच शब्दाच्या दोन अर्थांवरून वाक्याला दुहेरी अर्थ प्राप्त होतो Correct answer.
- वाक्यातील व्याकरण चुकीचे होते
- वाक्याचा अर्थ पूर्णपणे नष्ट होतो
Explanation
शब्दच्छलात एकच शब्द दोन भिन्न अर्थांनी वापरला जातो, त्यामुळे वाक्याला दुहेरी अर्थाची झळाळी येते. विनोद, व्यंग्य किंवा चमत्कृती निर्माण करण्यासाठी लेखक याचा वापर करतो.
Question 36Gadya (Prose)
गद्यपाठाची समीक्षा करताना 'पाठाचा उद्देश' व 'पाठाचा संदेश' यांचा संबंध कसा लावावा?
- संदेश लेखकाच्या आयुष्यातील घटना सांगतो
- उद्देश लेखकाला काय साधायचे आहे ते सांगतो, संदेश वाचकापर्यंत पोहोचणारे मूल्य सांगतो Correct answer.
- उद्देश केवळ शीर्षकावरून ठरतो
- दोन्ही एकच गोष्ट आहेत, फरक करू नये
Explanation
उद्देश हा लेखकाच्या दृष्टिकोनातून असतो - त्याला काय सांगायचे आहे, काय साधायचे आहे. संदेश मात्र पाठातून वाचकाला मिळणारे मूल्य किंवा बोध असतो; दोन्ही परस्परसंबंधित पण भिन्न पातळ्यांचे आहेत.
Question 37Gadya (Prose)
गद्यपाठातील 'प्रतीक' वाचकाला काय साधते?
- पात्रांची नावे बदलते
- विषयाचे केवळ भाषांतर करते
- एका मूर्त वस्तूतून अमूर्त विचार वाचकाच्या मनात जागवते Correct answer.
- मुद्रित पानांची संख्या कमी करते
Explanation
प्रतीक ही मूर्त वस्तू किंवा घटना असते, जिच्यातून अमूर्त विचार, भावना किंवा जीवनदृष्टी सूचित होते. त्यामुळे पाठाचा अर्थ थरांनी समृद्ध होतो व वाचकाला स्वतःहून अर्थ शोधायला वाव मिळतो.
Question 38Gadya (Prose)
गद्यपाठातील एखादा उतारा 'वाचन-आकलना'साठी दिला असता, तर प्रश्नांची उत्तरे देण्याची योग्य पद्धत कोणती?
- उताऱ्याबाहेरील माहितीच आधार मानणे
- उताऱ्यातील माहिती आधार म्हणून घेऊन आपल्या शब्दांत संक्षिप्त उत्तर देणे Correct answer.
- उताऱ्यातील सर्व वाक्ये तशीच उतरवणे
- उताऱ्याचा शब्दशः अनुवाद करणे
Explanation
वाचन-आकलनात उतारा हा आधार असतो; उत्तर त्या आधारावर स्वतःच्या शब्दांत संक्षिप्त व स्पष्ट द्यावे. त्यामुळे आकलनाचे प्रमाण दिसते आणि उत्तर उताऱ्याशी जुळते.
Question 39Gadya (Prose)
गद्यपाठात लेखकाने 'अतिशयोक्ती'चा वापर केला असता, त्याचा हेतू काय असू शकतो?
- वर्णन अचूक व शुष्क करणे
- घटनेची तारीख व वेळ अचूक नोंदवणे
- भावनेची तीव्रता किंवा विषयाचे महत्त्व अधोरेखित करणे Correct answer.
- पात्रांची संख्या निश्चित करणे
Explanation
अतिशयोक्तीत वस्तुस्थिती मुद्दाम मोठ्या प्रमाणात मांडली जाते, जेणेकरून भावनेची तीव्रता किंवा विषयाचे महत्त्व वाचकाच्या लक्षात ठसते. ती वस्तुनिष्ठ नोंद नसून भावप्रकटीकरणाचे साधन असते.
Question 40Gadya (Prose)
गद्यपाठाचे 'सारांश' लिहिताना कोणती पद्धत योग्य ठरेल?
- मूळ वाक्ये जशीच्या तशी जोडून सारांश तयार करणे
- पाठातील सर्व उदाहरणे तपशीलवार देणे
- केवळ लेखकाचे नाव व शीर्षक लिहिणे
- पाठाचा आशय एका तृतीयांश शब्दांत, मुख्य मुद्दे राखून, स्वतःच्या भाषेत मांडणे Correct answer.
Explanation
सारांशात मूळ आशयाचे सारक्षण करून तो संक्षिप्त स्वतःच्या शब्दांत मांडला जातो; अनावश्यक उदाहरणे व दुय्यम तपशील वगळले जातात. मूळ वाक्ये तशीच जोडल्यास तो सारांश राहत नाही.
Question 41Padya (Poetry)
'कबीर की साखी' में कबीर ने 'काल' शब्द का प्रयोग मुख्य रूप से किस अर्थ में किया है?
- फसल कटाई का मौसम
- समय या बीता हुआ समय Correct answer.
- मृत्यु के देवता यमराज
- काला रंग या अंधकार
Explanation
साखी की परंपरा में 'काल' का प्रयोग निरंतर बीतते समय और उसकी अप्रतिरोध्य गति के लिए होता है, जिससे मनुष्य को सचेत रहने की सलाह दी जाती है। कबीर का संदेश है कि बीता समय लौटकर नहीं आता, इसलिए साधना में विलंब घातक है।
Question 42Padya (Poetry)
सूरदास के पदों में गोपियों द्वारा उद्धव को 'कुब्जा' के संबंध में दी गई चुटकी का मुख्य उद्देश्य क्या है?
- गोपियों की ईर्ष्या को स्पष्ट करना
- कुब्जा के प्रति सहानुभूति जताना
- उद्धव की विद्वत्ता की प्रशंसा करना
- उद्धव के वैराग्य-प्रचार पर व्यंग्य करना Correct answer.
Explanation
गोपियाँ उद्धव के ज्ञान-योग और वैराग्य को व्यंग्य से काटती हैं और उन्हें कुब्जा से जोड़कर हँसी उड़ाती हैं। इस चुटकी का लक्ष्य उद्धव का उपदेश नहीं, बल्कि उनके द्वारा सुझाए वैराग्य-मार्ग की सीमा दिखाना है।
Question 43Padya (Poetry)
'राम-लक्ष्मण-परशुराम संवाद' में परशुराम के क्रोध का तात्कालिक कारण क्या है?
- राम द्वारा सीता से विवाह की घोषणा
- भरत का अयोध्या लौटना
- जनक द्वारा यज्ञ का आयोजन
- लक्ष्मण द्वारा शिव-धनुष की प्रशंसा में कही गई बात Correct answer.
Explanation
परशुराम को लक्ष्मण की वह उक्ति चुभती है जिसमें वे शिव-धनुष और उसके धारक की शक्ति को हल्का बताते हैं। यही अपमान-बोध उनके क्रोध और फिर धनुष-संहार की घोषणा का आधार बनता है।
Question 44Padya (Poetry)
तुलसीदास के 'विनय पत्रिका' की विनय-भक्ति की केंद्रीय प्रवृत्ति क्या है?
- ईश्वर के सामने पूर्ण आत्म-समर्पण और दैन्य Correct answer.
- राजा की स्तुति में कविता
- युद्ध-वीरता का बखान
- शृंगारिक प्रेम का चित्रण
Explanation
विनय पत्रिका में भक्त अपनी दीनता स्वीकार करके प्रभु के चरणों में पूर्ण समर्पण करता है। यह दैन्य-भाव और करुणा की भक्ति-धारा है, जिसमें भक्त अपने किसी गुण का दंभ नहीं रखता।
Question 45Padya (Poetry)
'कवितावली' के 'लंका दहन' प्रसंग में हनुमान का वर्णन मुख्य रूप से किस रस को उभारता है?
- वीर रस Correct answer.
- शृंगार रस
- करुण रस
- हास्य रस
Explanation
लंका दहन में हनुमान की शक्ति, साहस और अदम्य पराक्रम का चित्रण है, जो वीर रस का प्रमुख आधार है। तुलसी की चौपाई-छंद शैली में रौद्र-वीर का संगम भी दिखता है, पर मूल भाव वीरता ही है।
Question 46Padya (Poetry)
बिहारी के दोहों में 'रीति' की विशेषता किस रूप में सबसे स्पष्ट होती है?
- केवल भक्ति-भावना का चित्रण
- वीरगाथा का विस्तृत वर्णन
- नीति और शृंगार का सघन समन्वय Correct answer.
- लंबे प्रबंध काव्य की रचना
Explanation
बिहारी का दोहा अत्यंत सघन होता है, जिसमें नीति और शृंगार दोनों एक साथ झलकते हैं। एक ही दोहे में लौकिक जीवन का सूक्ष्म अवलोकन और नीतिपरक संकेत मिल जाता है।
Question 47Padya (Poetry)
घनानंद की 'सतसई' में 'नटनागर' किसे कहा गया है?
- राधा को
- शिव को
- कृष्ण को Correct answer.
- उद्धव को
Explanation
घनानंद ने कृष्ण को 'नटनागर' अर्थात नटों के श्रेष्ठ नायक के रूप में चित्रित किया है। यह नामकरण कृष्ण की क्रीड़ा, छल और मोहक नटवर-भंगिमा की ओर संकेत करता है।
Question 48Padya (Poetry)
'प्रिय प्रवास' के नायक और उसकी मुख्य समस्या क्या है?
- नल और दमयंती का वियोग
- अर्जुन और युद्ध-भय
- कृष्ण और विरह-व्यथा Correct answer.
- राम और वनवास की पीड़ा
Explanation
'प्रिय प्रवास' का केंद्रीय भाव कृष्ण का विरह है, जो राधा से बिछड़ने की पीड़ा में प्रकट होता है। अयोध्यासिंह उपाध्याय 'हरिऔध' ने इसमें ब्रज-भाषा और खड़ी बोली का मिश्रित रूप प्रयोग किया है।
Question 49Padya (Poetry)
'कामायनी' के प्रथम सर्ग 'श्रद्धा' में मनु की मनःस्थिति का सही वर्णन कौन-सा है?
- प्रलय के बाद शून्यता और विषाद से भरे Correct answer.
- राज्य-विस्तार की योजना बनाते हुए
- विजय के उल्लास में डूबे हुए
- युद्ध के लिए उत्साहित
Explanation
'कामायनी' का आरंभ प्रलय के बाद की स्थिति से होता है, जिसमें मनु अकेले बचे हैं और उनके मन में शून्यता तथा विषाद है। श्रद्धा उसी अंधकार में आशा की किरण बनकर प्रकट होती हैं।
Question 50Padya (Poetry)
निराला की 'सरोज-स्मृति' किस भावना पर केंद्रित है?
- देश-प्रेम का उद्घोष
- पुत्री की मृत्यु का शोक Correct answer.
- कृष्ण-लीला का वर्णन
- प्रकृति-सौंदर्य का आनंद
Explanation
'सरोज-स्मृति' में निराला ने अपनी पुत्री सरोज के निधन पर गहरा करुण शोक व्यक्त किया है। यह हिंदी का प्रसिद्ध शोक-काव्य है, जिसमें व्यक्तिगत दुख सार्वभौमिक करुणा का रूप लेता है।