समास ओळखणीत उत्तरकुंजीची मर्यादा

‘राजपुत्र’चा विग्रह ‘राजाचा पुत्र’ असा होतो, म्हणून तो षष्ठी तत्पुरुष आहे; ३१ विद्यार्थ्यांनी नाव व विग्रह दोन्ही बरोबर दिले आहेत, त्यांना पूर्ण २ गुण द्या. १८ विद्यार्थ्यांनी ‘राजा हा पुत्र’ असा कर्मधारय दिला; त्यांचा विग्रह अर्थ बदलतो आणि ‘राजपुत्र’चा सामान्य अर्थ ‘राजाचा मुलगा’ हा आहे, त्यामुळे ते उत्तर चुकीचे; त्यांना नावाचा गुण ०, विग्रहाचा गुण ०. ७ विद्यार्थ्यांनी ‘राज्ञः पुत्रः’ असे संस्कृत विग्रह लिहिले; समासाचे नाव बरोबर असल्यास विग्रहाच्या भाषेसाठी गुण कापू नका, कारण मराठी व्याकरणात संस्कृत विग्रहही स्वीकारला जातो. उत्तरकुंजीत फक्त ‘षष्ठी तत्पुरुष’ असल्याने परीक्षकाने विग्रहाची अट तपासावी; केवळ नाव जुळले म्हणून विग्रह चुकीचा असेल तर पूर्ण गुण देऊ नये.

‘महाराज’चा विग्रह ‘महान् राजा’ असा कर्मधारय होतो; ‘त्रिभुज’चा विग्रह ‘तीन भुजा असलेला’ असा बहुव्रीही होतो. उत्तरकुंजीत एकच नाव असल्यास परीक्षकाने प्रथम विद्यार्थ्याचा विग्रह तपासावा: विग्रह अर्थाला बसत असेल आणि समासनाव त्याला अनुरूप असेल तर गुण द्यावा. उदाहरणार्थ ‘महाराज’ला ‘महान् राजा’ लिहिणारा विद्यार्थी कर्मधारय म्हणतो - ते योग्य; ‘राजा महान्’ असा उलट विग्रह लिहिणारा विद्यार्थीही कर्मधारय म्हणू शकतो. ‘त्रिभुज’ला ‘तीन भुजांचा समूह’ असे लिहिणारा द्विगू म्हणेल, पण विग्रह ‘तीन भुजा असलेला’ असा बहुव्रीहीच अपेक्षित आहे. म्हणून उत्तरकुंजीत ‘स्वीकार्य पर्याय’ स्तंभ ठेवावा आणि विद्यार्थ्याला त्याच्या विग्रहाचे समर्थन करू द्यावे.