निबंध मूल्यांकन: शब्दमर्यादा की विषय-विचलन?

पहिला निबंध: आशय ८ पैकी ५ - कारण दोन परिच्छेद उपविषयाकडे गेले, पण समारोप मुख्य विषयाकडे परततो; भाषा ६ पैकी ५; रचना ४ पैकी ३ - प्रस्तावना-मध्य-समारोप आहे, पण मध्यभाग विचलित; स्वच्छता २ पैकी २ = १५. शब्दसंख्या २६० असल्याने २५० पुढे २ गुण कपात लागू → १३/२०. दुसरा निबंध: आशय ८ पैकी ७ - विषयाला धरून, पण मुद्दे कमी; भाषा ६ पैकी ४ - ५ चुका; रचना ४ पैकी ४; स्वच्छता २ पैकी २ = १७/२०. १८० शब्द हे किमान मर्यादेपेक्षा कमी नाही असे गृहीत धरल्यास कपात नाही. शिक्षकांचे १६ आणि १४ हे गुण अनुक्रमे जास्त आणि कमी आहेत; त्यांनी आशय व भाषेचे स्वतंत्र गुण नीट न लावल्याने विसंगती आली. एकसमानतेसाठी दोन्ही उत्तरांना वरीलप्रमाणे १३ व १७ द्या, पण दुसऱ्याचे १७ हे भाषेतील चुकांमुळे १६ पर्यंत खाली येऊ शकते.

शब्दमर्यादा ही संख्यात्मक अट आहे; विषय-विचलन हे आशयाचे दोष आहे. दोन्ही एकाच गुणात मिसळल्यास एकाच चुकीची दुप्पट शिक्षा होते. पहिल्या निबंधात २६० शब्दांमुळे २ गुण कपात होतेच, शिवाय विचलनामुळे आशयात ३ गुण गेले - हे वेगवेगळे का, तर शब्दसंख्या वाढल्याने विचलन आपोआप होत नाही. दुसऱ्या निबंधात १८० शब्द कमी आहेत, पण विषय सुटलेला नाही; म्हणून शब्दसंख्येचा दंड न देता भाषेच्या चुकांचा वेगळा दंड द्यावा. अशा विभागणीने विद्यार्थ्याला ‘काय सुधारावे’ हे स्पष्ट कळते आणि परीक्षकांमधील मतभेद कमी होतात.