गद्य (Gadya): कथा, निबंध आणि विचार
गद्य विभागात पाठ्यपुस्तकातील निवडक गद्यपाठांवर आधारित प्रश्न विचारले जातात. या विभागात कथेचा मध्यवर्ती विचार, पात्रांचे स्वभाव, घटनाक्रम, लेखकाचा हेतू, शीर्षकाची योजना, भाषेची खासियत आणि सामाजिक संदेश यांची चाचणी होते. उत्तर देताना केवळ कथानक सांगणे पुरेसे नसते; घटनेमागील अर्थ आणि लेखकाची भूमिका स्पष्ट करावी लागते.
वाचनाची पद्धत
पहिल्या वाचनात कथा कशी सुरू होते, संघर्ष कुठे निर्माण होतो आणि शेवट कसा होतो हे टिपा. दुसऱ्या वाचनात पात्रांचे शब्द, पुनरावृत्ती, विरोधाभास आणि वर्णनातील भाववाचक शब्द चिन्हांकित करा. उत्तरात मुद्दा, कारण आणि पाठाधार अशी त्रिसूत्री ठेवा. घटनांची क्रमवारी चुकल्यास उत्तर गोंधळते; म्हणून सुरुवात, केंद्रबिंदू आणि अंत अशी रचना ठेवा.
कार्यरत उदाहरण
समजा, एका पाठात शेतकरी जमीन विकण्याचा निर्णय घेतो. प्रश्न असेल: 'हा निर्णय का महत्त्वाचा आहे?' उत्तर: 'जमीन विकणे ही केवळ आर्थिक गरज नाही; कुटुंबाची जबाबदारी आणि गावातील सामाजिक दबाव यामुळे तो निर्णय घेतला जातो.' असा उत्तर देताना घटना, पात्राची मानसिकता आणि कथेचा मध्यवर्ती विचार जोडा. म्हणजे उत्तर वर्णनात्मक न राहता विश्लेषणात्मक होईल.
गुण कापणाऱ्या चुका
कथेचा फक्त सारांश लिहिणे; लेखक आणि वर्णनकर्ता एकच मानणे; प्रश्नातील दुसरा भाग न वाचणे; पाठातील शब्द न वापरता स्वतःची कल्पना जोडणे; शीर्षकाचे समर्थन न करणे; भाववाचक भाषेकडे दुर्लक्ष करणे. प्रत्येक उत्तरात दोन ते तीन वाक्ये पुरेशी असतात; पण प्रत्येक वाक्यात नवा मुद्दा असावा. उत्तर लिहिल्यावर प्रश्नातील प्रत्येक क्रियापदाशी ते जुळते का ते तपासा.