पद्य (Padya): भाव, प्रतिमा आणि रस
पद्य विभागात कवितेचा मध्यवर्ती भाव, प्रतिमा, रस, अलंकार, छंद, यमक आणि कवीचा संदेश यांची परीक्षा होते. कविता वाचताना प्रथम ती कोणत्या भावनेतून आली आहे ते ओळखा; नंतर शब्दांचा शब्दशः अर्थ सोडून लाक्षणिक अर्थ शोधा. उत्तरात कवितेतील शब्द, प्रतिमा आणि भाव यांचा संबंध स्पष्ट करा.
रस आणि अलंकार
रस म्हणजे वाचकाच्या मनात निर्माण होणारा स्थायी भाव; शृंगार, वीर, करुण, हास्य, रौद्र, भयानक, बीभत्स, अद्भुत आणि शांत हे नऊ रस मानले जातात. अलंकार हा भाषेचा अलंकार; उपमा, रूपक, अनुप्रास, यमक, श्लेष आणि अतिशयोक्ती यांची ओळख करून घ्या. अलंकाराचे नाव लिहिण्यापूर्वी त्याचे कारण द्या. छंद ओळखायचा असेल तर अनुष्टुभ, इंद्रवज्रा, उपजाति यांसारख्या वृत्तांची गती पाहा.
कार्यरत उदाहरण
ओळ: 'अंधार फाटून पहाट येते.' येथे अंधार केवळ रात्र नाही; तो निराशेचा प्रतीक आहे. पहाट आशेची प्रतिमा आहे. 'फाटून' हा शब्द संघर्षाचा भाव देतो. म्हणून या ओळीचा भाव आशावाद आणि संघर्ष आहे. अलंकार शोधायचा असेल तर प्रतिमा आणि शब्दांचा विरोध यांचा विचार करा; केवळ 'अंधार' शब्द पाहून रूपक म्हणणे योग्य नाही.
गुण कापणाऱ्या चुका
कवितेचा केवळ गद्य अर्थ लिहिणे; प्रतिमेचा अर्थ न देता रसाचे नाव ठोकणे; यमक आणि अनुप्रास यांत गोंधळ करणे; कवीचे जीवन आणि कवितेचा भाव यांना जोडणे; 'कवी म्हणतो' असे लिहून वक्त्याची ओळख न करणे; शेवटच्या ओळीतील संदेशाकडे दुर्लक्ष करणे. उत्तर लिहिताना भाव, प्रमाण आणि परिणाम असे तीन टप्पे ठेवा.