रचना (Rachana): निबंध, पत्र आणि सारांश
रचना विभागात निबंध, पत्र, सारांश, तात्पर्य, वृत्तांत किंवा परिच्छेद लेखन येते. परीक्षक येथे विषयाला धरून राहणे, मांडणी, भाषाशुद्धी आणि स्पष्टता पाहतो. उत्तम रचनेत प्रस्तावना, मुख्य मुद्दे आणि समारोप असे तीन अंग असतात; प्रत्येक परिच्छेदात एकच केंद्रीय कल्पना ठेवावी.
निबंधाची रचना
विषय समजून घ्या; प्रस्तावनेत विषयाची व्याख्या किंवा प्रश्न उभा करा. मुख्य भागात दोन ते तीन मुद्दे, प्रत्येकासाठी उदाहरण. समारोपात विचार पुन्हा न लिहिता निष्कर्ष द्या. पत्रात प्रेषक, पत्ता, दिनांक, संबोधन, विषय, मुख्य भाग, आदरार्थी समारोप आणि स्वाक्षरी यांचा क्रम ठेवा. सारांश लिहिताना मुख्य कल्पना स्वतःच्या शब्दांत, तिसऱ्या व्यक्तीत आणि वर्तमानकाळात ठेवा.
कार्यरत उदाहरण
'वाचनाचे महत्त्व' या निबंधासाठी प्रस्तावना: वाचन म्हणजे केवळ अक्षर ओळख नाही, तर विचारांची देवाणघेवाण. मुख्य मुद्दे: ज्ञानवृद्धी, भाषेचा विकास, समाजाची समज. उदाहरण: वर्तमानपत्र वाचून नागरिकांना घटनांची माहिती मिळते. समारोप: वाचन सवय बनल्यास व्यक्ती आणि समाज दोन्ही लाभतात. असा निबंध विषयाला धरून राहतो.
गुण कापणाऱ्या चुका
विषय सोडून कौटुंबिक कथा लिहिणे; प्रस्तावना खूप लांब करणे; उदाहरण न देणे; पत्रात अनौपचारिक भाषा वापरणे; सारांशात मूळ परिच्छेदाच्या वाक्यांची नक्कल करणे; शब्दमर्यादा न पाळणे; शेवटचा परिच्छेद 'अशा प्रकारे' या वाक्याने भरून काढणे. लिहिल्यावर विषयाशी संबंध तपासा आणि पुनरावृत्ती काढा.