अपठित पद्यांश (Apathita Padyansh): प्रतिमा आणि संदेश
अपठित पद्यांशात नवीन कविता दिली जाते. अर्थ, भाव, प्रतिमा, रस, अलंकार आणि संदेश यांची चाचणी होते. कविता वाचताना पुनरावृत्ती, विरोध, विरामचिन्हे आणि शेवटची ओळ यांकडे लक्ष द्या; कारण कवितेचा संदेश बहुधा शेवटी दडलेला असतो. छंद ओळखायचा असेल तर अक्षरगणना करा; पण अपठित कवितेत बहुतेक वेळा भावार्थाला जास्त गुण असतो.
नमुना कविता
'पाने गळली, वाढ झाली, फांदी मात्र शांत उभी; वसंत आला, फुले आली, मुळे मात्र तशीच राही.'
कार्यरत उदाहरण
प्रश्न: 'मुळे मात्र तशीच राही' या ओळीचा अर्थ स्पष्ट करा. उत्तर: बाह्य बदल होत असले तरी मूलभूत आधार स्थिर राहतो. पाने, फुले आणि वसंत हे बदलाचे प्रतीक आहेत; मुळे हे स्थैर्याचे प्रतीक आहेत. 'मात्र' हा शब्द बदल आणि स्थिरता यांचा विरोध दाखवतो. म्हणून भाव स्थैर्याचा आहे. अलंकाराचे नाव द्यायचे असेल तर प्रतिकात्मकता आणि विरोध यांचे कारण द्या.
गुण कापणाऱ्या चुका
कवितेतील प्रतीकाचा शब्दशः अर्थ लिहिणे; 'मात्र', 'नाही', 'केवळ' यांसारखे शब्द वगळणे; कवीचे नाव नसताना त्याचा परिचय जोडणे; रसाचे नाव कारणाशिवाय ठोकणे; शेवटच्या ओळीचा संदेश न लिहिणे; उत्तरात कवितेचा फक्त सारांश देणे. उत्तरात ओळ, भाव आणि कारण असे तीन भाग ठेवा.