साहित्य समीक्षा (Sahitya Samiksha): मूल्यमापनाची चौकट
साहित्य समीक्षा विभागात एखाद्या कविता, कथा, निबंध किंवा पुस्तकाचे मूल्यमापन करायला सांगितले जाते. येथे कथानक सांगणे नव्हे, तर साहित्यकृतीचा विचार, रचना, भाषा, रस, अलंकार आणि समाजातील स्थान यांचे संतुलित विश्लेषण अपेक्षित आहे. समीक्षेत प्रशंसा आणि मर्यादा दोन्ही असाव्यात. समीक्षेत वर्तमानकाळ वापरा आणि पुनरावृत्ती टाळा.
समीक्षेची चौकट
शीर्षक, लेखक, साहित्यप्रकार, मध्यवर्ती विषय, पात्र किंवा प्रतिमा, भाषाशैली, रस-अलंकार, सामाजिक संदर्भ आणि अंतिम मूल्यमापन. प्रत्येक मुद्द्याला साहित्यकृतीतील आधार द्या; 'छान आहे' असे लिहू नका, तर 'विरोधाभासातून तणाव निर्माण होतो' असे कारण द्या.
कार्यरत उदाहरण
वाक्य: 'शब्दांच्या पुलावरून माणसे जवळ येतात.' समीक्षक म्हणू शकतो: येथे संवादाची प्रतिमा पुलाशी केली आहे; पुल हा जोडणीचा प्रतीक आहे. म्हणून भाषेचा भावार्थ संवाद आणि सहानुभूती आहे. पण हे रूपक फार सामान्य आहे, अशी मर्यादाही नमूद करता येते. असा दुहेरी विचार समीक्षेला संतुलित करतो.
गुण कापणाऱ्या चुका
कथानकाचा सारांश देणे; लेखकाचे जीवनचरित्र लिहिणे; केवळ स्तुती करणे; साहित्यकृतीत नसलेला संदेश जोडणे; रस आणि अलंकार यांची चुकीची नावे वापरणे; शेवटी स्पष्ट मूल्यमापन न देणे. समीक्षा लिहिताना 'विषय', 'आधार', 'मूल्य' असे तीन स्तंभ ठेवा.