ਪਦ ਪਾਠ: ਭਾਵ, ਅਲੰਕਾਰ ਅਤੇ ਰਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ
ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਕੀ ਪਰਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
ਪਦ ਭਾਗ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਦਾ ਭਾਵ, ਪੰਕਤੀਆਂ ਦਾ ਅਰਥ, ਰਸ, ਅਲੰਕਾਰ, ਛੰਦ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਆਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਗਦ ਵਾਂਗ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਝਾਉਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ - ਯਾਨੀ ਲੈਅ, ਸ਼ਬਦ-ਚੋਣ ਅਤੇ ਭਾਵ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਦੱਸਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਲਾਜ਼ਮੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ
- ਉਪਮਾ: ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਵਾਂਗ ਦੱਸਣਾ, ਜਿਵੇਂ “ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ” (ਵਰਗਾ, ਜਿਹਾ, ਵਾਂਗੂ ਸ਼ਬਦ ਮੌਜੂਦ)।
- ਰੂਪਕ: ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਉਪਮਾਨ ਹੀ ਕਹਿ ਦੇਣਾ, ਜਿਵੇਂ “ਉਹ ਚੰਨ ਹੈ” - ਇੱਥੇ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ।
- ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ: ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਧੁਨੀ ਦਾ ਨੇੜ-ਨੇੜੇ ਦੁਹਰਾਉ, ਜਿਵੇਂ “ਖੇਤ ਖਲਿਆਨ ਖੁਸ਼ੀਆਂ”।
- ਮਾਨਵੀਕਰਨ: ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਦੱਸਣਾ।
- ਰਸ: ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲਾ ਮੁੱਖ ਭਾਵ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿੰਗਾਰ, ਵੀਰ, ਕਰੁਣ, ਹਾਸ।
ਉਦਾਹਰਨ
ਪੰਕਤੀ: “ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀ ਚੱਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” ਸੋਚ: ਹਵਾ ਗੀਤ ਨਹੀਂ ਗਾ ਸਕਦੀ; ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕਿਰਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਉੱਤਰ: ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਾਨਵੀਕਰਨ ਅਲੰਕਾਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਵਾ ਨੂੰ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਅਲੰਕਾਰ ਹਵਾ ਦੀ ਕੋਮਲਤਾ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਲੈਅ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅੰਕ ਕੱਟਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ
- ਅਲੰਕਾਰ ਦਾ ਨਾਂ ਲਿਖਣਾ ਪਰ ਕਾਰਨ ਨਾ ਦੱਸਣਾ।
- ਰੂਪਕ ਅਤੇ ਉਪਮਾ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਨਾ ਕਰਨਾ।
- ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸ਼ਬਦੀ ਅਰਥ ਲਿਖ ਕੇ ਭਾਵ ਛੱਡ ਦੇਣਾ।
- ਰਸ ਦਾ ਨਾਂ ਗਲਤ ਲਿਖਣਾ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸ ਨੂੰ ਵੀਰ ਰਸ ਕਹਿਣਾ।