पाटबंधारे: कालवे, धरण सुरक्षितता व नियमपुस्तिका
पाटबंधारे (Irrigation) विभागाच्या JE पेपरमध्ये कालवा design, regime theory, duty–delta, धरण सुरक्षितता आणि शासकीय नियमपुस्तिकेतील प्रक्रिया यांचा समावेश होतो. हा भाग WRD-specific असल्याने संज्ञा (CCA, GCA, EAP, AA/TS) अचूक अर्थाने वापरता आल्या पाहिजेत.
कालवे व regime
- Kennedy: V = C·m·D^0.64 (C ≈ 0.55); Lacey: V = (Q f²/140)^(1/6).
- Manning: V = (1/n) R^(2/3) S^(1/2).
- Duty–delta: Δ (m) = 8.64 × B / D; B दिवसांत, D हेक्टर/क्युमेक्स.
धरण सुरक्षितता
- Dam Safety Act, 2021 नुसार 15 मी व त्याहून अधिक उंचीची धरणे specified dam मध्ये येतात; 10–15 मी उंचीच्या काही धरणांचाही अटींसह समावेश होतो.
- प्रत्येक धरणासाठी Emergency Action Plan (EAP) आणि पावसाळ्यापूर्वी व नंतर तपासणी; piezometer, seepage व settlement नोंदी ठेवल्या जातात.
नियमपुस्तिका
- Administrative Approval (AA) प्रशासकीय विभागाकडून, Technical Sanction (TS) सक्षम तांत्रिक अधिकाऱ्याकडून; दोन्हीशिवाय कामास प्रारंभ करता येत नाही.
- Measurement Book (MB) मध्ये मोजमापाची नोंद, running bill आणि muster roll.
कार्यरत उदाहरण
कालव्याची duty 1000 ha/cumec, पिकाचा कालावधी 120 दिवस. Δ = 8.64 × 120 / 1000 = 1.0368 m ≈ 1037 mm. अर्थ: 1 क्युमेक्स पाणी 120 दिवस दिल्यास 1000 हेक्टरवर सुमारे 1.04 मीटर थर पडतो. Duty वाढल्यास delta कमी होते - हे नाते व्यस्त प्रमाणात आहे.
सापळे
- B महिन्यांत दिला असता 30 ने गुणणे विसरणे; 8.64 चा घटक चुकवणे.
- CCA = GCA − जमीन जी कालव्याखाली येत नाही (गावठाण, रस्ते, नदी).
- Freeboard (पात्राच्या काठावरील राखीव उंची) आणि berm (बाजूची पट्टी) यात गोंधळ.
- EAP व नियमित inspection memo यांना एकच समजणे.