زبان و ادبیات فارسی: آرایه‌ها، دستور و تاریخ ادبیات
این درس در کنکور هنر با پرسش‌هایی از معنی و مفهوم بیت و عبارت، آرایه‌های ادبی، دستور (نقش‌های دستوری و انواع «را»)، املا و تاریخ ادبیات سنجیده می‌شود. سطح پرسش‌ها بیشتر کاربرد قاعده در متن است تا بازگویی تعریف؛ یعنی باید بتوانید قاعده را روی یک بیت پیاده کنید.
آرایه‌های ادبی
- تشبیه چهار رکن دارد: مشبه، مشبه‌به، وجه شبه، ادات. با حذف ادات و وجه شبه به تشبیه بلیغ و با حذف یک طرف به استعاره می‌رسیم؛ پس استعاره همیشه یک تشبیه فشرده‌شده است.
- تشخیص: دادن ویژگی انسانی به غیرانسان. تناسب (مراعات نظیر): آوردن واژه‌های هم‌حوزه در یک بیت. تضاد: جفت متضاد. تلمیح: اشاره به آیه، حدیث یا داستان. حس‌آمیزی: آمیختن دو حس.
- ایهام: واژه‌ای با دو معنی نزدیک‌الذهن که هر دو در بیت قابل قبول است؛ با ایهام تناسب فرق دارد.
دستور
- «را» سه کارکرد دارد: نشانه مفعول با فعل گذرا؛ حرف اضافه به معنی «به/برای» (او را گفتم = به او گفتم)؛ فکّ اضافه، آنجا که «را» جای کسره اضافه می‌نشیند.
- نقش‌های تبعی (بدل، معطوف، تکرار، عطف بیان) تابع نقش کلمه پیش از خود هستند و جداگانه شمرده نمی‌شوند.
- وابسته وابسته: صفتِ صفت، مضافِ مضاف‌الیه، ممیز، قیدِ صفت.
تاریخ ادبیات
سبک خراسانی (ساده، برون‌گرا)، عراقی (رمز و عرفان)، هندی (خیال‌بازی و معما). گلستان و بوستان سعدی در ۶۵۶ هجری، مثنوی معنوی در شش دفتر.
نمونه حل‌شده
بیت «بنی‌آدم اعضای یک پیکرند / که در آفرینش ز یک گوهرند»: ۱) «اعضای یک پیکر» اضافه تشبیهی است، چون انسان‌ها به اعضای یک بدن تشبیه شده‌اند. ۲) «اعضا، پیکر، گوهر» تناسب/مراعات نظیر می‌سازند. ۳) اشاره به یگانگی آفرینش انسان‌ها تلمیح به آموزه دینی است. نتیجه: پاسخ درست ترکیبی از تشبیه، تناسب و تلمیح است، نه تشخیص.
دام‌ها
- استعاره را با تشبیه اشتباه گرفتن؛ اگر هر دو طرف ذکر شده باشند، تشبیه است.
- شمردن تناسب به‌جای تضاد؛ در تضاد باید معنای واژه‌ها مقابل هم باشد.
- نادیده گرفتن «را»ی حرف اضافه و ثبت آن به‌عنوان مفعول.