آبگرفتگی خیابان: ظرفیت هیدرولیکی جوی در برابر ظرفیت ورودی‌ها

رابطه. Q = C·i·A / 360 که در آن C ضریب رواناب بی‌بعد، i شدت بارندگی به میلی‌متر بر ساعت، A مساحت به هکتار و Q دبی به مترمکعب بر ثانیه است؛ عدد ۳۶۰ ضریب تبدیل واحدهاست.

داده‌ها. C = 0.85؛ i = 30 mm/h؛ A = 7,200 m² = 0.72 ha.

محاسبه. Q = (0.85 × 30 × 0.72) / 360 = 18.36 / 360 = 0.051 m³/s، یعنی حدود ۵۱ لیتر بر ثانیه.

کنترل واحد. (بی‌بعد × mm/h × ha) / 360 = m³/s؛ مساحت ۰٫۷۲ هکتار در ۳۰ میلی‌متر بارش یعنی ۲۱٫۶ مترمکعب آب در ساعت روی کل آبریز، که با ضریب ۰٫۸۵ حدود ۱۸٫۴ مترمکعب در ساعت رواناب می‌دهد؛ تقسیم بر ۳٬۶۰۰ ثانیه همان ۰٫۰۰۵۱ مترمکعب بر ثانیه را تأیید می‌کند (نکته: خطای رایج، جا انداختن ضریب ۳۶۰ و ده‌برابر شدن نتیجه است).

تفسیر. این دبی، دبی اوج طرح برای دوره بازگشت ۱۰ ساله است؛ در رگبارهای شدیدتر یا با گرفتگی ورودی‌ها، عدد واقعی می‌تواند بیشتر شود.

هندسه مقطع. عرض b = 0.4 m و عمق جریان y = 0.5 m (فرض جریان پر):

• سطح مقطع: A = 0.4 × 0.5 = 0.20 m²
• محیط خیس: P = 0.4 + 2(0.5) = 1.40 m
• شعاع هیدرولیکی: R = 0.20 / 1.40 = 0.143 m

معادله مانینگ. V = (1/n)·R^(2/3)·S^(1/2) با n = 0.013 و S = 0.01:

• R^(2/3) = 0.143^(0.667) ≈ 0.273
• S^(1/2) = 0.1
• V = (1/0.013) × 0.273 × 0.1 ≈ 2.10 m/s
• Q = A·V = 0.20 × 2.10 ≈ 0.42 m³/s، یعنی حدود ۴۲۰ لیتر بر ثانیه

مقایسه. ظرفیت جوی حدود هشت برابر دبی طرح (۵۱ لیتر بر ثانیه) است. حتی با فرض پر نبودن مقطع و وجود رسوب، حاشیه اطمینان بسیار بزرگ است.

نتیجه. افزایش عرض جوی به ۰٫۶ متر توجیه فنی ندارد؛ هزینه‌ای است که مشکل را حل نمی‌کند، چون گلوگاه جای دیگری است.

تشخیص. جوی ظرفیت کافی دارد، پس مسئله در «ورود آب به جوی» است نه در «انتقال آب در جوی». دو شاهد میدانی همین را تأیید می‌کند: گرفتگی دریچه‌های ورودی با برگ و زباله، و شیب عرضی معکوس آسفالت در دو نقطه که آب را به جای جوی به سمت دیگر خیابان می‌برد. در چنین حالتی جوی خالی می‌ماند و آب روی سطح جمع می‌شود؛ افزایش مقطع جوی بی‌اثر است.

راهکارها به ترتیب اولویت:

1. اصلاح شیب عرضی آسفالت در نقاط معکوس و هدایت آب به سمت جوی (کم‌هزینه‌ترین و مؤثرترین).
2. بازسازی و افزایش ظرفیت ورودی‌ها: تعداد و ابعاد دریچه‌ها، انتخاب دریچه با بازشدگی مناسب و نصب سبد نگهدارنده زباله.
3. برنامه نگهداری دوره‌ای و پاکسازی ورودی‌ها پیش از فصل بارش، به‌همراه ثبت سابقه.
4. کنترل خروجی پایین‌دست و بررسی عدم پس‌زدگی از شبکه اصلی.
5. تنها پس از رفع موارد بالا، در صورت وجود کمبود واقعی، بازنگری مقطع جوی در دستور کار قرار گیرد.

جمع‌بندی: پیشنهاد پیمانکار باید رد شود و صرفه‌جویی حاصل به اصلاح ورودی‌ها و شیب عرضی اختصاص یابد.