انشای قضایی و استدلال قضایی
ساختار رأی
رأی مستدل از چهار بخش ساخته میشود: مقدمه (شماره پرونده، خواهان و خوانده، خواسته و بهای آن)، گردش کار (سیر دادرسی و لوایح)، دلایل و مستندات (اسناد، شهادت، نظریه کارشناس)، و سرانجام استدلال و منطوق. در استدلال باید وقایع اثباتشده به ماده قانونی ارجاع داده شود؛ صرف نقل ماده بدون تطبیق، رأی را مستدل نمیکند. ماده ۲۹۶ آیین دادرسی مدنی بر موجه و مدلل بودن رأی تأکید دارد.
حکم، قرار و منطوق
حکم، رأی ماهوی است و با عبارت «محکوم میشود» یا «الزام میشود» بیان میشود؛ قرار، پاسخ شکلی است و با «قرار عدم صلاحیت» یا «قرار رد دعوا» میآید. منطوق باید روشن، قابل اجرا و متناسب با خواسته باشد؛ ابهام در محکومبه موجب توقف اجرا میشود. تعیین تکلیف درباره هزینه دادرسی، خسارات و حق تجدیدنظرخواهی نیز در رأی لازم است.
مثال کاربردی
در دعوای مطالبه وجه چک، منطوق به این شکل صحیح است که خوانده به پرداخت وجه چک و هزینه دادرسی محکوم و به حق تجدیدنظرخواهی ظرف بیست روز از ابلاغ رأی راهنمایی شود. اگر دادگاه دلیل پرداخت خوانده را نپذیرد، باید در بخش استدلال توضیح دهد چرا سند ارائهشده کافی نبوده است؛ همین توضیح، جهت رأی را برابر قانون میسازد.
دامهای نمرهبران
نبود جهت یا استدلال تکراری و کلی، ذکر نکردن مستند قانونی، ابهام در محکومبه، اشتباه در کاربرد حکم و قرار، و نادیده گرفتن نحوه ابلاغ و حق شکایت، نمرهبران رایجاند.